GünAzTv: ATƏT-ə üzv olan 56 ölkənin və 12 beynəlxalq təşkilatın 2500-dən çox nümayəndəsi, dövlət və hökumət başçıları dekabrın 1-2-də buraya toplaşaraq beynəlxalq əməkdaşlıq və təhlükəsizlik məsələlərini müzakirə etdilər.

Dünya siyasətinin prioritetləri Astanada ciddi şəkildə gündəliyə gətirildi. Lakin «Böyük 20-lər»in toplantısında olduğu kimi, dünya nəhəngləri bu dəfə də planetin gələcəyi ilə bağlı yekdil qərara gələ bilmədilər. Hətta iş o yerə çatdı ki, sammitin yekun sənədini hazırlamaq üçün ekspertlərə 10 saatdan artıq vaxt lazım gəldi. Bununla belə, Astana sammitinin tarixə nəticəsiz və səmərəsiz görüş kimi düşməməsi üçün dövlət və hökumət başçıları bir neçə pozitiv bəyanatlar verdilər.Bəs sammitin gündəliyində hansı məsələlər dururdu və bu məsələlərlə bağlı nə kimi addımlar atıldı? Zirvə görüşünün müzakirə mövzuları sırasına bunlar daxil edilmişdi: - Qırğızıstan və Əfqanıstandakı vəziyyət, həmçinin keçmiş sovet məkanında mövcud olan “dondurulmuş” münaqişələr; - Rusiyanın Abxaziya və Cənubi Osetiyada Tiflisi narahat edən mövcudluğunun artması; - Rusiyanın 1999-cu ildə ATƏT-in İstanbulda keçirilən sammitində üzərinə götürdüyü öhdəliklər;- Dağlıq Qarabağ və Dnestryanı münaqişələrin nizamlanması; - Silahlanmanın azaldılması, həmçinin Əfqanıstan və Orta Asiyadan gələn yeni təhlükə çağırışları ilə mübarizə; - Təşkilatın gələcək fəaliyyət planının müzakirəsi.Sammitə sədrlik edən Qazaxıstan prezidenti Nursultan Nazarbayev çoxsaylı dövlət və hökumət başçısının Astanada toplaşmasını əhəmiyyətli hadisə adlandırıb və bildirib ki, bu zirvə görüşü ATƏT-in dirçəlişinin əlamətidir. Qurum vahid və bölünməz təhlükəsizlik məkanının yaradılmasına start vermək istəyir, lakin bəllidir ki, Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasının qurulması ilə bağlı ABŞ və Avropa üçlüyü – Rusiya, Fransa və Almaniya arasında ciddi ziddiyyətlər var. ABŞ prezidenti Barak Obama və Fransa prezidenti Nikola Sarkozinin sammitə qatılmaması bu ziddiyyətlərin bariz nümunəsi sayıla bilər. Hər halda Nursultan Nazarbayevin çağırışı iştirakçı ölkələrin diqqətindən yayına bilməz.“ATƏT-in bu gün keçirilən zirvə toplantısı təşkilatın dirçəlişinin əlamətidir. Biz bununla vahid və bölünməz təhlükəsizlik məkanının yaranmasına start veririk. Dünyada  sülh  və sabitliyini  əldə olnuması üçün daha çox dialoqa ehtiyac var.”-deyə Nursultan Nazarbayevi qeyd edib. Qazaxıstan prezidenti həm də “nüvəsiz dünya” barədə Bəyannaməni qəbul etməyə çağırıb. O, təşkilatın effektivliyini artırmaq üçün bir sıra təkliflərlə çıxış edib. Təkliflər sırasında lokal münaqişələrin proqnozlaşdırılması və önlənməsinə daha çox diqqət ayrılır və bu məqsədlə Astana şəhərində ATƏT-in Təhlükəsizlik İnstitutunun yaradılması məqsədəuyğun sayılır. Lakin rəsmilər təşkilatın əhatə etdiyi məkanda həlli uzanan münaqişələrlə bağlı vəziyyəti heç də ideal hesab etmir və bildirirlər ki, münaqişələrin tənzimlənməməsi sözügedən ideyanın gerçəkləşməsini də sual altında qoyur. Şübhəsiz, belədə ATƏT-in BMT ilə faydalı əməkdaşlığına ehtiyac var. Astana sammitinə qatılan BMT-nin baş katibi Pan Gi Mun da ATƏT-in fəaliyyətinin əsas istiqamətlərinə toxunub. O, qurumun münaqişələrin həllində oynadığı rola toxunaraq bildirib ki, ATƏT hər zaman BMT-yə güvənə bilər. Azərbaycan ictimaiyyətini ən çox düşündürən, sammitdə Ermənistanın Azərbaycana təcavüzü ilə bağlı hər hansı qərarın qəbulu və problemin həlli ilə bağlı prinsiplərin müəyyən edilməsi idi. Lakin toplantı çərçivəsində Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin görüşünün baş tutmaması bir sıra suallar doğurur: ya ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədri olan dövlətlər münaqişəyə dair həlledici qərar qəbul etmək astanasındadır və məsələnin həssaslığını nəzərə alaraq Astanada prezidentləri bir araya gətirməyə lüzum görmədilər və bununla da qısa taym-aut götürdülər, ya da dolayısı ilə təşkilat bu problemin həllində tam gücsüzlüyünü nümayiş etdirərək Rusiyanın fövqəlstatusunu tanıyır. Bununla belə, rəsmi Bakı Qarabağ probleminin tənzimlənməsi hüququnu özündə saxlayır və beynəlxalq birliyin qətiyyətsizliyi ölkəmizi diplomatik vasitələrin tətbiqindən imtina etməyə daha çox meylləndirir.Bu fikirlər Astana sammitində çıxış edən dövlət başçımızın məruzəsində də əksini tapıb. Pezident İlham Əliyev bəyan edib ki, Ermənistan indiki status-kvonu qoruyub saxlamaq və danışıqları mənasız prosesə çevirmək istəyir. Dağlıq Qarabağ münaqişəsi beynəlxalq və regional təhlükəsizlik üçün böyük təhdidlər doğurmaqdadır.  “Ermənistanın danışıqlar prosesində özünü necə aparması belə düşünməyə əsas verir ki, Ermənistan işğal etdiyi əraziləri azad etməyə can atmır, əksinə status-kvonu uzun müddət qorumaq və ATƏT-in Minsk qrupunun vasitəçiliyi ilə aparılan danışıqları mənasız prosesə çevirmək istəyir. Danşıqıların 20 ildir davam etməsinə baxmayaraq, heç bir ciddi nəticə yoxdur. Bununla belə, biz danışıqları davam etdirməyə hazırıq və münaqişənin tezliklə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllinə nail olmaq istəyirik.”-deyə prezident İlham Əliyev qeyd edib. Şübhəsiz, Dağlıq Qarabağ və digər münaqişələrin ədalətli həlli üçün ATƏT-ə üzv ölkələrin, xüsusən də ABŞ, Rusiya və həmçinin ATƏT-lə bərabər Avropa Birliyinin də aparıcı dövlətlərinin birmənalı mövqe ortaya qoyması tələb olunur. Lakin istər Ermənistan-Azərbaycan, istər Gürcüstan münaqişələrinə qeyri-adekvat yanaşma bu münaqişələrdə maraqlı olan dövlətlərə əlavə kart-blanş verir, paralel olaraq Ermənistan kimi təcavüzkarın daha da şirniklənməsinə təkan verir. İrəvanın ciddi şəkildə sığındığı Rusiya isə ATƏT-in səbatsızlığından yararlanaraq quruma nəzarət imkanlarını ələ keçirir. Başqa sözlə desək, ATƏT Rusiyanın həlledici qərarlarından asılı bir təşkilata çevrilir. Hərçənd, Astanada çıxış edən Rusiya prezidenti Dmitri Medvedev qurumun səmərəliliyini artırmaq üçün dəqiq hüquqi baza yaradılmasına ehtiyac olduğunu bəyan edib. Kreml münaqişələrin həllində də yaxından iştirak etməyə hazır olduğunu vurğulayır.Analitiklər qeyd edirlər ki, 11 ildən sonra bir araya gələn və 7-ci dəfə toplaşan ATƏT üzvləri regional münaqişələri həll etmədən təşkilatın gələcəyinin olmayacağını başa düşməlidir. ATƏT 1975-ci ildə yaradılarkən məhz dövlətlərin ərazi bütövlüyü prinsipini əsas götürmüş və Avropada təhlükəsizliyə təminat verəcəyini bəyan etmişdi. Lakin dünya reallıqlarına adekvat reaksiyanın verilməməsi, bu və ya digər dövlətlərin geosiyasi maraqları ATƏT-i NATO-nun kölgəsində qoydu. Məhz Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinə nail olmaq qurumun imicinin möhkəmlənməsinə gətirib çıxara bilərdi. İndiki reallıq bu məsələdə ciddi uğur əldə edildiyini söyləməyə imkan vermir. Sammitdə çıxış edən Türkiyə prezidenti Abdullah Gül də Dağlıq Qarabağ probleminin ərazi bütövlüyü prinsipi çərçivəsində həllinin vacibliyini və ATƏT-in bu məsələdə öz sözünü deməli olduğunu bildirib.Sammit iştirakçıları ciddi beynəlxalq mövzulara və planetin gələcəyi üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən problemlərə toxunsalar da, sonda zirvə görüşünün yekun bəyannaməsini qəbul etməkdə çətinlik çəkiblər. Bu da qlobal məsələlərə baxışda nəzərə çarpacaq ziddiyyətlərin mövcudluğundan xəbər verir. Amma hər halda yekun sənəd qəbul edilib və bu da zirvə görüşünün gözə dəyən yeganə uğuru olub. “Təhlükəsizlik cəmiyyətinə doğru” adlanan bəyannamədə ölkələr BMT Xartiyası, Helsinki Yekun Aktı, Paris xartiyası, Avropada Təhlükəsizlik xartiyası və digər ATƏT sənədlərindən başlanğıcını götürən bütün norma, prinsip və öhdəliklərə tərəfdar olduqlarını təsdiq ediblər. Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu sənəd təşkilata yeni nəfəs verəcək, onu fəaliyyət üçün zəruri alətlərlə təmin edəcək, münaqişələrin həlli üzərində işin, transmilli cinayətkarlıq, iqtisadi və ekoloci problemlərlə mübarizənin gücləndirilməsinə əsas yaradacaq. Bəyannamədə həmçinin bildirilir ki, ATƏT-in mövcud münaqişələrin sülh yolu ilə danışıqlar əsasında müəyyən edilmiş formatlarla, BMT Xartiyası, həmçinin Helsinki Yekun Aktında əks olunmuş norma və prinsiplərə tam hörmət etməklə həlli üzrə səyləri artırması vacibdir. Bununla da yeni böhranların qarşısı alınmalıdır. Qurum BMT Xartiyası və Helsinki Yekun Aktının 10 prinsipi əsasında istənilən şəkildə güc istifadəsi hədəsindən qaçınmağı öhdəsinə götürür. Ancaq gücün tətbiq edilməməsi üçün dondurulmuş münaqişələrin həllində ədalətli prinsiplər, beynəlxalq hüquq normaları əsas götürülməlidir. Hələ ki, ATƏT üzvlərinin irəli sürdüyü mexanizm münaqişə zonalarında hərbi əməliyyatların bərpa olunmayacağına ümid vermir. Bu gediş isə faktiki, dəyişən dünya düzəninə adaptasiya edə bilməyən ATƏT-in sonu ola bilər.

“1-ci kanal”ın Analitik Qrupu