GünAz TV mətbuat mərkəzinin növbəti müsahibi, Praqa Universitetinin əməkdaşı, siyasi ekspert (karşünas) Zamiq Məmmədlidir.

- Zamiq bəy, Ərəb-müsəlman dünyasında demokratiyanın zəif inkişaf etməsinin əsas səbəbini nə ilə bağlayırsınız?

- Əlbəttə bu ölkələrdə demokratiyanın zəif inkişaf etməsinin bir neçə səbəbi var, siyasi coğrafiyada “neft lənəti” deyə bir deyim var. Sadə dillə ifadə etsək, əgər hər hansı dövlət neft yataqlarını siyasi institutların inkişafından sonra kəşf edirsə o cəmiyyətlərdə demokratiyanın inkişafı labüddür, yox əgər demokratik institutlar formalaşmadan bu neft gəlirləri avtoritar (istibdadi) rejimlərin əlinə keçirsə onda o cəmiyyətlərdə demokratikləşməyə imkanlar sferası (əhatəsi) daralır. Neft milyardları belə vəziyyətlərdə birbaşa hakimiyyətin əlinə keçdiyi üçün, onlar dövlət büdcəsinin kəsirlərini bununla doldurur, öz hakimiyyətlərini möhkəmləndirir, vergilər dövlətlə vətəndaşlar arasında “münaqişə” yaratmır, beləliklə hökumət vətəndaşlara hesabat vermək öhdəliyindən “azad” olmuş olur və istədiyini edir. Bir ölkənin demokratik inkişafı üçün “ekvatorial xətt” (xətt-i ustuvayi) prinsipi (ilkə, əsl), işçi qüvvəsinin ucuz olması, əhalinin çoxluğu, iqlim şərtləri və əlbəttə ki, dini-milli amillər da rol oynayır.

- Nə üçün bu ölkələrdə demokratiya və azad düşüncə təhlükə olaraq qəbul edilir?

- Bu ölkələrdə bərqərar olunmuş rejimlər istənilən azad seçkiləri, demokratik dəyişiklikləri öz hakimiyyətlərinin itirilməsi kimi görürlər, çünki hakimiyyətləri dövründə hakimiyyətlərini qorumaq və möhləmləndirmək üçün o qədər qanunsuzluqlar, müxtəlif korrupsiya (fəsade mali) yeyintilərəyintiləri, cinayətlər və repressiyalar (sərkublar) həyata keçirirlər ki, hakimiyyətdən getdikləri təqdirdə cəzalandırılacaqlarını bilirlər.

- Ümumiyyətlə, despotizmin güclü olduğu İran rejimində demokratiyanın bərqərar olacağını mümkün hesab edirsinizmi?

- İranda 30 ildən çoxdur mürtəce teokratik rejim hakimiyyətdədir, hansı ki öz xarici və daxili siyasəti ilə getdikcə özünü dünyadan təcrid edir. 75  milyonluq İran ərəb ölkələrinə bənzəmir, oradakı proseslər (sürəc) daha mürəkkəbdir və oraya kənardan “demokratiya ixrac etmək” bölgə üçün çox təhlükəlidir. Hökumət tərəfindən internetə çıxışın getdikcə məhdudlaşdırılması və hətta peyk antennalarının qadağan etməklə qapalı ölkəyə çevrilməsi daxildə güclü narazılıqlar yaradır və tədricən demokratiklə proseslərinin məhz daxildən baş verəcəyini hesablamaq olar.

- Türkiyə son illər ərəb dünyasında demokratiya, insan haqlarını ciddi şəkildə müdafiə edir və bizimçün maraqlı olan odur ki, İranın böyük coxluğu olan azərbaycan türklərinin haqq və hüquqları ciddi şəkildə pozulur, Ankaradan səs çıxmır...

- Türkiyənin indiki dini-mühafizəkar hakimiyyəti xarici siyasətini daha çox vaxtilə  Osmanlının nüfuz  dairəsinə daxil ərazilərdə öz maraqlarını təmin etməyə yönəldib, İran tarixən də heç vaxt Osmanlının nüfuz dairəsinə aid olmayıb, burda dini məzhəb və iqtisadi maraqlar rol oynayır. Türkiyə hakimiyyəti 1989-1994-cü illərdə Ermənistan və dolayısı ilə Rusiyanın Azərbaycana qarşı apardığı və Azərbaycan ərazilərinin böyük bir hissəsinin itirilməsi ilə nəticələnən genişmiqyaslı total (geniş) müharibə zamanı da Azərbaycana açıq dəstək verməyərək çox ehtiyatlı siyasət aparıb. Türkiyə böyük dövlətdir, dil, din və tarixi yaxınlığımız olsa da Türkiyə özünün dövlət maraqları olan ayrı bir ölkədir, bunu da hər zaman nəzərdə saxlamaq lazımdır.

Söhbətləşdi: Elnur Eltürk

N.S