GünAz TV mətbuat mərkəzinin növbəti müsahibi, Ankara İqtisadiyyat və Texnologiyalar Universitetinin professoru, beynəlxalq məsələlər üzrə şərhçi Toğrul İsmayıldır.

-Hazırda Azərbaycan-İran münasibətlərini necə təhlil edirsiniz?

- Azərbaycan ilə İran arasındakı əlaqələri şəkilləndirən bir çox amil var. Birinci amil İran dövlətinin etnik tərkibi ilə əlaqəlidir. Bəzi məlumatlara görə, hal-hazırda İran əhalisinin 40%-i azərbaycan türklərindən ibarətdir, bu isə dünya azərbaycanlılarının təxminən 75%-qarşılıqdır.İranda yaşayan Azərbaycan türkləri ilə, İranlılar arasında dini və mədəni bənzərliklər çox olsa da, son zamanlar azərbaycanlılar daha çox mədəni haqq və Azərbaycan Türkçəsinin rəsmi istifadəsinə icazə verilməsini tələb edir, rəsmi Tehran isə etnik kimliyin və ana dilin ön plana  çıxarılmasını İrana sədaqətsizlik olaraq qiymətləndirir. Bundan başqa Fars rejimi, Azərbaycan Respublikasının (cümhuriyyətinin) İrandakı Türk əhali üzərindəki təsirini ortadan qaldırmaq üçün bu ölkəni öz siyasi təsir sahəsinə çəkməyə çalışır. Bu da Azərbaycan ilə İran əlaqələrində yeni problemlərin meydana gəlməsinə səbəb olur.Son zamanlarda azərbaycan türkləri İranda vətəndaşlıq hüquqları, kimlik və mədəniyyətləri üçün mübarizə aparmaqdadırlar. Türk əsilli millətvəkilləri etdikləri müraciətlərdə təhsil və nəşr sahəsində ana dilə daha çox haqq verilməsini tələb edirlər. Azərbaycan-İran əlaqələrində çox əhəmiyyətli olan və əhəmiyyəti getdikcə daha da artan ikinci amil, Xəzər nefti üzərindəki strateji mənfəətlər. İqtisadi mənfəətlərin ölkələr arası əlaqələri şəkilləndirmədə vacib amil olduğu beynəlxalq sistemdə, Azərbaycan-İran münasibətləri bundan bundan ayrı tutula bilməz. Azərbaycan coğrafi mövqeyi səbəbindən Rusiya Federasiyası, Ermənistan və İranın geopolitik əhatəsi altındadır. Rusiya və İran, mənfəətləri istiqamətində Xəzər dənizində özlərindən başqa neft istehsalçılarını və Qərb şirkətlər vasitəsilə Qərb ölkələrinin buradakı neft üzərində söz sahibi olmalarını istəmirlər. Buna görə də 1991-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyinə qovuşaraq Xəzər nefti üzərində pay sahibi ölkələrdən biri olması İranı narahat etmişdir. 

- Bu gün İranın əsas narahatçılığı nədən ibarətdir?

- İran ilə Azərbaycan arasında bölgədəki boru xəttləri ilə bağlı görüş ayrılığı var. Bu məzmunda Bakı-Ceyhan neft boru xətti İranı narahat edir. İran bu layihənin reallaşmaması üçün hər yola baş vurmuş, onun yerinə neftin körfəzdən ixracı kimi alternativ layihələr gündəmə gətirmişdir. Bakı-Ceyhan xəttinin xərclərinin çox yüksək olduğunu ifadə edən İran, ayrıca bu xəttin gərəksiz olduğunu, çünki Azərbaycana aid olan Xəzər bölgəsində zənn edildiyi qədər neft olmadığını fikrini müdafiə etmiş və dünya ictimaiyyətini buna inandırmağa çalışmışdır.Azərbaycanın Türkiyə və Qərb yönümlü bir siyasət izləməsi, İran ilə əlaqələri gərginləşdirmişdir. Azərbaycan, Türkiyənin də dəstəyi ilə Qərbə yaxınlaşaraq bölgədəki Qərb nüfuzunun artmasına səbəb olmuşdur. Bu da anti-qərb və anti amerikan politika izləyən İranın etirazına səbəb olmuş, bu ölkənin Rusiya ilə daha da yaxınlaşdırmışdır.

- Bu məsələdə Ermənistan İran üçün hansı əhəmiyyəti daşıyır?

- Hal-hazırda Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonlarını (məntəqə, şəhər) işğal edən və bunun nəticəsində Azərbaycanla problem yaşayan Ermənistan İran üçün bölgədə öz istəklərini həyata keçirmək yolunda ciddi bir vasitədir. Şimal sərhədlərində güclü bir Azərbaycan dövlətinin yaranmasını varlığına təhdid hesab edən İran Rusiya ilə birlikdə Azərbaycanın bölgədə yüksəlməsinin qarşısını almaq üçün Moskva-İrəvan-Tehran ittifaqını meydana gətirmişlər. Bu ittifaqa qarşı Azərbaycan alternativ yollara baş vurmaq məcburiyyətindədir. Bunlardan biri də Bakı-Tiflis-Ankara-Vaşinqton ittifaqıdır. Bölgədə həyata keçirilən böyük enerji projeləri və boru xəttləri düzərgahları bu ittifaqın getdəkcə gücləndiyini göstərən adımlardır. İranlı səlahiyyətlilər bu prosesin (sürəcin) qarşısınıdadırlar, onun önünü kəsməyə çalışırlar və bu səbəbdən də tez-tez Azərbaycana xəbərdarlıqlar etməyə çalışırlar. İranın son notasını da bu yolda atılmış növbəti xəbərdarlıq cəhdi kimi dəyərləndirmək lazımdır. Buna görə də Azərbaycan xarici işlər nazirliyi  tərfindən anormal olaraq dəyərləndirilən son nota əslində İran nöqteyi-nəzərindən olduqca normaldır.

Söhbətləşdi: Elnur Eltürk

N.S