ABŞ–İran danışıqlarında Qətərin vasitəçi kimi seçilməsinin problemli olmasının bir sıra səbəbləri var. İlk növbədə, Qətər illər boyu HƏMAS-ı və "Müsəlman Qardaşları"-nı maliyyə və siyasi baxımdan davamlı şəkildə dəstəkləyib ki, bu da onun ideoloji meyllərinin Qərbdən daha çox radikal İslamın lehinə olduğunu göstərir.

Qətər uzun illərdir özünü orta ölçülü bir güc kimi təqdim etməyə çalışır, lakin bunun üçün zəruri olan bütün imkanlara malik deyil. Qətər kiçik əraziyə və azsaylı əhaliyə malik bir ölkədir və ərəb ölkələri adından danışmaq üçün səlahiyyətə malik deyil.

Bununla belə, 2011-ci ildə başlayan Ərəb Baharından etibarən Doha, Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Misir kimi regionun nüfuzlu ərəb dövlətlərinin Qətərin bu ambisiyalarına açıq şəkildə qarşı çıxmasına baxmayaraq, Liviya, Tunis və xüsusilə Misirin daxili işlərində daha fəal rol almağa və bu ölkələrdə baş verən proseslərə təsir göstərməyə çalışıb.

Ərəb Baharının sonrakı mərhələlərindən və Misirin keçmiş prezidenti Məhəmməd Mursinin hakimiyyətdən devrilməsindən sonra Qətər ərəb dünyası boyunca Müsəlman Qardaşlarına etdiyi bütün sərmayələri tədricən itirməyə başlayıb.

Son dövrlərdə isə Vaşinqton və Tehran arasında “vasitəçi” rolunu oynamaqla HƏMAS-ın bir növ xilaskarına çevrilib. Digər tərəfdən, İran şiə dövləti olaraq mahiyyət etibarilə mütləq şəkildə HƏMAS tərəfdarı deyil. İranın məqsədi yalnız Müsəlman Qardaşlarını İslam Respublikasının maraqlarına xidmət etdiyi müddətdə dəstəkləməkdir.

Başqa sözlə, İran hazırkı mərhələdə HƏMAS-ı İsrailə qarşı dəstəkləyir və 7 oktyabr 2023-cü ildə İsrailin cənubunda həyata keçirilən terror hücumlarının dəstəklənməsində mühüm rol oynayıb. Keçmiş Ayətullah Əli Xamenei açıq şəkildə bəyan etmişdi ki, 7 oktyabr qırğınını həyata keçirən şəxslərin əllərindən öpməyə hazırdır. Qətər ABŞ və İran arasında vasitəçilik etməklə radikal İslamın dəstəklənməsi istiqamətində fəaliyyət göstərir ki, bu da mötədil müsəlmanlara və Qərb demokratiyalarına göstərilən dəstəyi zəiflədir.

Bu, qərəzsiz vasitəçilik deyil. Qətər İranı daha ağır geriləmələrdən xilas etməyə çalışır.

Qətər rəsmiləri artıq uzun müddətdir HƏMAS liderlərinə də yardım göstərirlər. Qətər HƏMAS-a siyasi sığınacaq, maliyyə köçürmələri və diplomatik dəstək verib, beynəlxalq vasitəçi kimi çıxış etdiyi bir şəraitdə təşkilatın əsas xarici dəstəkçilərindən biri rolunu oynayıb. 2012-ci ildən etibarən HƏMAS-ın siyasi ofisini Dohada yerləşir.

Xalid Məşəl və İsmayıl Haniyə kimi HƏMAS-ın yüksək vəzifəli siyasi xadimləri Dohanı öz fəaliyyət bazaları kimi istifadə ediblər. Qətər illər ərzində Qəzza zolağına 1,8 milyard dollardan artıq vəsait köçürüb. Səudiyyə Ərəbistanı və digər ərəb ölkələri də Qəzzaya yardım məqsədilə əhəmiyyətli maliyyə vəsaitləri ayırsalar da, səudiyyəlilər Fələstin xalqına yardım etməyə çalışır, Qətər isə əsasən HƏMAS-a dəstək göstərilməsinə diqqət yetirir və fələstinlilərin ümumi maraqlarına daha az önəm verir.

Müsəlman dünyasının əsas liderlərindən olan Səudiyyə Ərəbistanı və Misir HƏMAS-dan daha çox fələstinlilərin taleyinə önəm verir. Hər iki ölkə HƏMAS-ın ləğv edilməsini və “mötədil” fələstinlilərin hakimiyyətə gəlməsini istəyir. Səudiyyə Ərəbistanı və Qətər istisna olmaqla ərəb ölkələrinin böyük əksəriyyəti İsrail dövlətinin mövcudluğuna qarşı deyil.

ABŞ və İran arasında vasitəçilik etməyə cəhd göstərilməsi Qətərin niyyətləri ilə bağlı cavabsız qalan ciddi suallar doğurur. Körfəz dövləti özünün ayrıca gündəliyinə malik olduğu və bu gündəlik İranın maraqlarına xidmət etdiyi halda, dünya Qətərə necə etibarlı vasitəçi kimi güvənə bilər? Ərəb Baharı etirazları dövründə Müsəlman Qardaşlarını dəstəklədiyinə görə Səudiyyə Ərəbistanı və regionun digər ərəb ölkələri Qətərə qarşı blokada tətbiq etdikdə, Qətərə yardım məqsədilə öz hava məkanını açan yeganə ölkə İran oldu. Qətər Ərəb Baharının uğur qazanmamasına səbəb olan əsas aktorlardan biridir, çünki islamçı fanatizmi dəstəkləyir.

Bu ölkə İslam Respublikasının mövcud olduğu 47 il ərzində molla rejiminə yardım göstərmək istiqamətində fəaliyyət göstərib. Buna görə də, Qətərin ABŞ ilə aparılan vasitəçilik proseslərində dürüst və qərəzsiz vasitəçi olacağına inanmaq çətindir.

Cənubi azərbaycanlılar və digər etno-milli qruplar da daxil olmaqla, İranın bütün əhalisi Tehrandakı molla rejiminin zülmü altında əziyyət çəkir. Onların heç biri Qətərin bu rejimə xilasedici vasitə təqdim etməsini istəmir. Bu əhali qrupları Trampın nəticəsiz danışıqlara qoşulmaq əvəzinə yenidən rejimə qarşı mübarizəyə qayıtmasını istəyirlər; çünki bu danışıqlar indiyədək açıq şəkildə İslam Respublikasının maraqlarına xidmət edib.

Məqsəd İrana növbəti bir xilas yolu təqdim etmək deyil, rejimi zəiflətmək və hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq olmalıdır.

Müəllif: Güney Azərbaycanlı dissident jurnalist və GünAz TV-nin rəhbəri Əhməd Obalı

Məqalənin orjinal keçidi: https://www.jns.org/opinion/ahmed-y-obali/dont-trust-doha-when-it-comes-to-us-iran-negotiations