Amerika və İsrail ilə İran arasında gedən müharibə əsasən hava məkanı və dəniz yollarında aparılsa da, onun ən mühüm iqtisadi təsirlərindən biri başqa bir sahədə – Tehran ilə Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) arasındakı həssas ticarət münasibətlərində özünü göstərə bilər.

BƏƏ-nin İranın Əmirlik infrastrukturlarına edilən hücumlarından sonra həyata keçirdiyi son iqtisadi tədbirlər İranın xarici ticarətinin nə dərəcədə Dubayın maliyyə və logistika qapısı rolundan asılı olduğunu ortaya qoyub.

Bu tədbirlər – İran vətəndaşlarına tətbiq edilən məhdudiyyətlərdən tutmuş maliyyə və ticarət kanallarındakı pozuntulara qədər – iki iqtisadiyyat arasındakı qarşılıqlı asılılığın dərinliyini və bununla bağlı riskləri göstərir.

Dubaydakı İran konsulluğu təsdiqləyib ki, birbaşa nəqliyyat əlaqələri dayandırıldıqdan sonra 1,200-dən çox iranlı Ermənistan və Əfqanıstan üzərindən dolayı marşrutlarla ölkəyə qaytarılıb.

Lakin daha mühüm məsələ ikitərəfli ticarət axınlarının pozulmasıdır. BƏƏ Çindən sonra İranın ikinci ən böyük ticarət tərəfdaşıdır və idxal üçün əsas qapı rolunu oynayır.

Rəsmi statistikaya görə, BƏƏ-dən İrana ixrac 2018-ci ildə – yəni ABŞ-ın nüvə sazişindən çıxdığı vaxtda – təxminən 5,2 milyard dollar olduğu halda, son illərdə 23 milyard dollara yüksəlib və bu, İranın ümumi idxalının üçdə birindən çoxunu təşkil edir. İranın BƏƏ-yə qeyri-neft ixracı da artaraq 5,7 milyard dollardan təxminən 8 milyard dollara çatıb.

İran gündə təxminən 160 min barel mazut və daha az həcmdə LPG kimi digər neft məhsullarını BƏƏ-yə ixrac edir.

Xidmətlər ticarəti də mühüm rol oynayır. İran hər il logistika, mühəndislik, sığorta və ticarət vasitəçiliyi daxil olmaqla təxminən 23 milyard dollar dəyərində xidmət idxal edir ki, bunun təxminən 22 faizi BƏƏ-nin payına düşür.

Bu iqtisadi münasibətlərin böyük hissəsi qeyri-rəsmi kanallar vasitəsilə də həyata keçirilir. Hesablamalara görə, İran hər il 20 milyard dollardan çox qaçaq mal idxal edir və bunun əhəmiyyətli hissəsi BƏƏ üzərindən keçır.

Dubay həmçinin valyuta mübadiləsi şəbəkələri, neft daşımaları ilə bağlı sənədlərin saxtalaşdırılması və beynəlxalq sanksiyalardan yayınmaq üçün istifadə olunan digər mexanizmlər üçün əsas mərkəz olub. Bu fəaliyyətlərdə İran mübadilə məntəqələri mühüm rol oynayıb.

Son məlumatlara görə, gərginlik artdıqca BƏƏ-də İranın SEPAH ilə əlaqəli olduğu iddia edilən onlarla valyuta dəyişmə operatoru saxlanılıb. Bu addımların tam miqyası aydın olmasa da, BƏƏ hakimiyyətinin nəzarəti gücləndirmək və qeyri-qanuni maliyyə axınlarını məhdudlaşdırmaq cəhdlərini göstərir.

İranın son hərbi addımları BƏƏ-də bir neçə nöqtəni, o cümlədən Füceyrə şəhərini hədəf alıb. Bu şəhər ölkənin **Strait of Hormuz**dan kənarda yerləşən yeganə neft ixrac terminalıdır və bu hücumlar enerji təhlükəsizliyi və ticarətin davamlılığı ilə bağlı narahatlıqları artırıb.

Hesabatlara görə, Hörmüz boğazının uzun müddət bağlı qalması təkcə aprel ayında BƏƏ-nin ÜDM-ni 6 faizə qədər azalda bilər. Bu da münaqişənin region üçün geniş iqtisadi risklər yaratdığını göstərir.

Bununla yanaşı, bu vəziyyət İranın zəif tərəflərini də üzə çıxarır. BƏƏ-nin ticarət, maliyyə və logistika mərkəzi kimi rolu qısa müddətdə əvəz edilə biləcək bir şey deyil.

Az sayda ölkə Dubayın İran iqtisadiyyatındakı rolunu əvəz edəcək infrastruktur, coğrafi yaxınlıq və qurulmuş ticarət şəbəkələrinə malikdir.

BƏƏ-nin reaksiyasının İran üçün nə dərəcədə ciddi təzyiq alətinə çevriləcəyi isə tətbiq olunan məhdudiyyətlərin müddəti və miqyasından asılı olacaq.

Qısa müddətdə ticarət, maliyyə və logistika sahəsindəki pozuntular İran idxalçıları üçün xərcləri artıracaq və təchizat zəncirlərini çətinləşdirəcək. Uzun müddətdə isə davamlı məhdudiyyətlər Tehranın marşrut və tərəfdaşlarını şaxələndirməsinə səbəb ola bilər, lakin BƏƏ-nin rolunu əvəz etmək nə sürətli, nə də asan olacaq.

Hazırkı vəziyyət göstərir ki, BƏƏ ilə gərginlik, münaqişə bitdikdən sonra belə İranın ticarət sisteminə təsir edən ən mühüm xarici problemlərdən birinə çevrilə bilər.

- Cəfər Cəfərli