HÖRMÜZ BOĞAZI NƏDİR?

Hörmüz boğazı Ərəb körfəzini Oman dənizi ilə birləşdirən su yoludur və İranla Oman ərazi suları daxilində yerləşir. Bu, dünyanın ən mühüm enerji daşınma marşrutlarından biri hesab olunur. Qlobal neftin təxminən 20%-i bu boğazdan keçir.

Su yolunun uzunluğu təxminən 167 km-dir. Onun eni müxtəlifdir və ən dar nöqtəsində daxil olan və çıxan gəmilər üçün hər biri 3 km genişliyində iki zolaq mövcuddur; bu zolaqlar 3 kilometrlik təhlükəsizlik zonası ilə ayrılır.

ABŞ və İsrailin zərbələrindən sonra İran faktiki olaraq boğazı bağlayıb və müharibəni dayandırmaq üçün şərt kimi rüsum toplamaq hüququ tələb edib. Hazırda rüsumların tətbiq edilib-edilmədiyi ilə bağlı dəqiq məlumat yoxdur.

KEÇİDİ HANSI QANUN TƏNZİMLƏYİR?

Dəniz hüququ üzrə BMT Konvensiyası (UNCLOS) 1982-ci ildə qəbul edilib və 1994-cü ildən qüvvədədir.

38-ci maddəyə əsasən, dünya üzrə 100-dən çox boğazda, o cümlədən Hörmüz boğazında gəmilərə maneəsiz “tranzit keçid” hüququ verilir.

Konvensiya boğaz sahili olan dövlətlərə öz “ərazi sularında” (sahilindən 12 dəniz mili məsafəyədək) müəyyən tənzimləmə hüququ versə də, “zərərsiz keçidə” icazə verilməsini tələb edir.

Keçid o halda zərərsiz sayılır ki, dövlətin sülhünə, ictimai qaydasına və təhlükəsizliyinə zərər vurmasın. Hərbi fəaliyyət, ciddi çirkləndirmə, casusluq və balıqçılıq buna daxil deyil. “Zərərsiz keçid” anlayışı 1949-cu ildə Albaniya və Yunanıstan sahillərində yerləşən Korfu boğazı ilə bağlı Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin işində də əsas rol oynamışdı.

Təxminən 170 ölkə və Avropa İttifaqı UNCLOS-u ratifikasiya edib. Lakin İran və ABŞ bunu etməyib. Bu isə sual yaradır: dənizdə hərəkət azadlığını təmin edən bu qaydalar beynəlxalq adət hüququna çevrilib, yoxsa yalnız qoşulan dövlətlər üçün keçərlidir?

Ekspertlər hesab edir ki, UNCLOS ümumilikdə beynəlxalq adət hüququ kimi qəbul edilir. Bəzi qoşulmayan ölkələr isə davamlı etiraz etdiklərini əsas gətirərək bu qaydalara əməl etməli olmadıqlarını iddia edə bilər. İran belə etirazlar etdiyini bildirir. ABŞ isə İranın rüsum tətbiq etmək səlahiyyətini tanımır.

RÜSUMLARA NECƏ ETİRAZ OLUNA BİLƏR?

UNCLOS-un icrasını təmin edən rəsmi mexanizm yoxdur. Almaniyanın Hamburq şəhərində yerləşən Dəniz Hüququ üzrə Beynəlxalq Tribunal və Niderlandın Haaqa şəhərində yerləşən Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi qərarlar verə bilər, lakin onları icra etdirmək səlahiyyətinə malik deyil.

Bununla belə, ölkələr və şirkətlər rüsumlara qarşı müxtəlif yollarla tədbir görə bilərlər.

İstəkli bir dövlət və ya dövlətlər koalisiyası konvensiyanın tətbiqini zorla təmin etməyə cəhd edə bilər. BMT Təhlükəsizlik Şurası rüsumlara qarşı qətnamə qəbul edə bilər.

Şirkətlər yükləri Hörmüz boğazından yan keçirməyə yönəldə bilər və artıq bəzi hallarda bunu edirlər. Dövlətlər isə İran hökumətinə fayda gətirdiyi ehtimal olunan maliyyə əməliyyatlarını hədəf alan sanksiyaları genişləndirə, rüsum ödəməyə razı olan şirkətlərə qarşı tədbirlər görə bilərlər.

- Cəfər Cəfərli