Azərbaycan böhranın birinci mərhələsinə duruş gətirib Əli Məsimli: "Böhran 3 il çəksə, ölkəmizə təsiri ötən illə müqayisədə daha çox olacaq" Ötən ildən başlayan qlobal iqtisadi böhranın təsiri dünya ölkələrində müxtəlif problemlər yaradıb. Bir sıra iri şirkətlərin bağlanması, yaxud aparılan ixtisarlar nəticəsində işsizliyin sürətlə artması, pul çatışmazlığı səbəbindən beynəlxalq banklar və kredit təşkilatlarında böhranın hökm sürməsi dünya ölkələrini ciddi düşünməyə məcbur edib. Ancaq bütün görülən antiböhran tədbirlərinə baxmayaraq, belə vəziyyətin 2011-ci ilə qədər davam edəcəyi proqnozlaşdırılır. Bəs qlobal maliyyə böhranının Azərbaycana təsiri nə dərəcədədir və onun aradan qaldırılması üçün hansı iqtisadi tədbirlərin görülməsinə ehtiyac var? Milli Məclisin İqtisadi siyasət daimi komissiyasının üzvü Əli Məsimli deyir ki, ümümdünya maliyyə böhranı kifayət qədər geniş sistem xarakteri alıb. Rəvan Məmmədli Hazırda bu proses dünyanın müxtəlif ölkələrinə yayılır. Azərbaycan da bu və ya digər formada dünya intisadiyyatına inteqrasiyadadır. Belə halda dünya maliyə böhranı Azərbaycanın hansı sahələrinin dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyası güclüdürsə, o sahələrdə güclü, orta inteqrasiyada orta, zəif sahələrdə zəif şəkildə təsir göstərəcək. Hazırda keçmiş SSRİ-yə daxil olan ölkələr sırasında böhran ən çox Rusiya Federasiyası, Ukrayna və Qazaxıstana təsir göstərib. Bu ardıcıllıq Baltikyanı ölkələr, Gürcüstan, Ermənistan və Tacikistan olmaqla sıralanır. Azərbaycan böhranın daha az təsir göstərdiyi ölkələr siyahısındadır. Bunlara baxmayaraq, bu, heçdə o demək deyil ki, dünya maliyyə böhranı Azərbaycana təsir göstərməycək: "Konkret olaraq bu böhran hansı sahələrdə qlobal inteqrasiya güclüdürsə, o sahələrə təsir göstərib". Əli Məsimli dedi ki, Azərbaycan dünya iqtisadiyyatına daha çox neftlə inteqrasiya olunub. Ölkənin xarici ticarətinin 97 faizindən çoxunu neft və neft məhsulları təşkil edir. Dünya bazarında neftin qiymətinin 4 dəfə aşağı düşməsi təbii ki, Azərbaycan iqisadiyyatına təsir göstərib. Ona görə ki, Azərbaycanın Ümumi Daxili Məhsulunun (ÜDM) 60 faizindən çoxu neft amilinin üzərində qurulub. Bu səbəbdən demək olar ki, neftin qiymətinin 4 dəfə aşağı düşməsi ÜDM-in tempinin və sənaye istehsalının aşağı düşməsinə təsir göstərib. Maliyyə böhranının təsiri təkcə bununla kifayətlənmir, eyni zamanda, daşınmaz əmlak bazarında da qeydə alınıb. Azərbaycanda neftlə paralel olaraq tikinti bumu da baş vermişdi ki, bu sahəyə də, əmək bazarına da təsirsiz ötüşməyib. Bir sıra məhsulların qiymətindəki enmələr özünü az göstərsə də, bir müdətdən sonra həmin qiymətlərin başqa ölkələrdə olduğu kimi daha da aşağı düşmə ehtimalı var. İqtisadi siyasət daimi komissiyasının üzvü bildirdi ki, ümumilikdə maliyyə böhranı özünü iqtisadi fəallığın aşağı düşməsində göstərir. Buna baxmayaraq, başqa ölkələrlə müqayisədə Azərbaycan maliyyə böhranının birinci mərhələsinə daha çox duruş gətirə bilən ölkələr sırasındadır. Amma böhran Ümümdunya İqtisadi Forumunda deyildiyi kimi 3 il çəksə, onda Azərbaycana təsiri ötən illə müqayisədə daha çox olacaq. 2010-2011-ci ildə isə inkişaf tempinin aşağı düşməsi ilə nəticələnəcək. Onun sözlərinə görə, əgər neftin qiyməti dünya bazarında 40 dollardan aşağı düşsə, bu, Azərbaycan iqtisadiyyatına ciddi təsir göstərəcək. Neftin qimyəti 40 dollar civarında qalsa, buna büdcə də, iqtisadiyyat da duruş gətirəcək. Amma 40 dollardan aşağı səviyədə olsa, bir sıra ciddi iqisadi problemlər yarana bilər. Digər tərəfdən, ölkədə manatın kursu həddindən artıq aşağı düşsə, yaxud həddindən artıq qalxsa, bu da Azərbaycan iqisadiyyatına ciddi mənfi təsir göstərəcək. İndiki kimi hökumət nümayəndələri "Azərbaycanda böhran yoxdur" deyə arxayınçılıqla fəaliyyətini davam etdirsə, hökumətin hesabatı zamanı prezidentin irəli sürdüyü antiböhran tədbirlərinin həyata keçirilməsini əlaqədar təşkilatlar gecikdirsələr, əsası olmayan panika yaradılsa, Azərbaycanın iqtisadiyyatına böhran ciddi təsir göstərəcək. Bəs maliyyə böhranının Azərbaycana təsirin minimuma endirilməsi məqsədilə hansı tədbirlərin görülməsinə ehtiyac duyulur? Əli Məsimli nəzərə çatdırdı ki, hökumət antiböhran tədbirləri hazırlayıb. Bu tədbirlər sürətlə hyata keçirilməlidir. Vergi sistamində dəyişiklik edilərək ölkədə iqtisadi fəallığı artırmaq məqsədilə bir sıra tədbirlər görülməlidir. Bu tədbirlər mənfəət vergisi, əlavə dəyər vergisinin azaldılması istiqamətində işlərdən ibarət olmalıdır. Manatın kursunun nisbi sabitliyini saxlamaq şərtilə, rəqabət qabiliyyətinə xələl gətirməməklə daha çox ticarət əlaqəsində olduğumuz partnyorların valyutalarında gedən tendensiyalara uyğun surətdə manatın da kursunun tənzimlənməsi siyasətinə keçilməlidir. Eyni zamanda, neftdən kənar sahələrin sistemli şəkildə inkişafı üçün iqtisadliyyatın diverfikasiyası, modernizasiyası və yeni texnika və texnologiyaların tətbiqi prosesi sürətlənməlidir. Bununla yanaşı, insan kapitalına diqqət artırılmalıdır. Təcrübə göstərir ki, bütün sahələrdə normal düşünə bilən mütəxəssislərin önə çəkilməsi ilə inkişafa nail olmaq mümkündür: "İqtisadiyyatın da potensiallı mütəxəssislərin üzərində qurulmasına ehtiyac var. Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinin "Əjdaha təcrübəsi"ndən yaralanaraq kənd təsərrüfatı, onunla bağlı sahələrə, kurort-turizm sahəsinə diqqət yetirmək, sərbəst iqtisadi zonaların inkişafı istiqamətində ciddi işlər görmək lazımdır". O da məlumdur ki, iri şirkətlərin fəaliyyətinin davamlılığını təmin etmək məqsədilə dövlət tərəfindən həmin şirkətlərə maliyyə dəstəyinin verilməsi böhrandan çıxış yollarından biri kimi göstərilir. Azərbaycanda belə bir addımın atılması məşğulluq probleminə nə dərəcədə təsir göstərə bilər? İqtisadi siyasət məsələləri daimi komissiyasının üzvü xatırlatdı ki, dünya ölkələrində maliyyə böhranının aradan qaldırılması məqsədilə trilyonarla dollar vəsait ayrılıb. Ancaq bu hələlik yalnız böhranı səngidə bilib, böhranı yaradan əsas səbəbləri aradan qaldıra bilməyib. İri şirkətlərə dövlətin müəyyən vəsait ayırlması müalicə məqsədilə atılan ilkin addımlardan biridir: "Belə bir addım lazımdır, ancaq bütövlükdə problemlərin həlli üçün kifayət deyil. Ona görə də böhranı aradan qaldırmaq üçün sistemli şəkildə islahatlar həyata keçirilməlidir. Əgər biz böhranın Azərbaycana təsirin səngitmək, bu böhrandan az itgi ilə çıxmaq istəyiriksə, mütləq Azərbaycan prezidentinin 2008-ci ilin yekunlarıyla bağlı keçirdiyi müşavirədə irəli sürdüyü antiböhran proqramının tezislərini sürətlə həyata keçirməyliyik. İslahatların yeni mərhələsinə keçmək lazımdır". Dünya maliyyə böhranının təsiri nəticəsində Azərbaycanda işsizliyin artması, pul kütləsinin azalması nə dərəcədə gözləniləndir? Əli Məsimli hesab edir ki, elə sahələr var, orada mütləq ixtisarlar olacaq, çünki bunun qarşısını tam almaq mümkün deyil. Yalnız bunu kompensasiya etmək mümkündür ki, o da regionlarda kiçik və orta biznesin inkişaf etdirməsindən keçir. Pul çatışmazlığı məsələsi isə Azərbaycanda daha çox texniki xarakter daşıyır. Ayrı-ayrı strukturların təşvişə düşüb, problemləri aradan qaldırmaq istiqamətində nəzərdə tutulan addımları gecikdirməsi qətiyyən başa düşülən deyil: "Buna baxmayaraq, Azərbaycanda güclü pul çatışmazlığı məsələsi yoxdur".