GünAz TV: Ötən həftə ABŞ (Amerika Birləşmiş Ştatları) Dövlət Departamentinin mətbuat katibi Mark Tonerdən Ermənistanın İranla münasibətinə dair sual verilib.

Ondan erməni prezident Serj Sarqsyanın Tehrana martın (March) 27-28-də etdiyi  səfərə departamentin   münasibəti soruşulub. Sulla verilən zamanı mətbuat katibinə xatırladılıb ki, həmin səfərdə Ermənistanla İslam Respublikası (Cümhuriyyəti) arasında bir sıra sənəd imzalanıb,eləcə də enerji daşıyıcılarına haqda əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətində razılıq əldə edilib.

M.Toner isə deyib ki, soruşunlan məsələnin təfərrüatından xəbərsizdir və anlaşmalarla tanış olduqdan sonra suala cavab verə bilər.

Bununla belə o, İranla ticarət əlaqələrinə dair bunları sölyəib : «İranla ticarət əlaqələrinə dair bizim dəqiq siyasətimiz var. Biz dəfələrlə bəyan etmişik ki, Tehran atom-nüvə proqramı ilə bağlı suallara  aydınlıq gətirməyib, Anaq mən bu müqavilədən xəbərsizəm. Onu öyrənməyə və sualı cavablandırmağa cəhd göstərəcəyəm».

Xatırladaq ki, enerji sahəsində Tehranla Yerevan arasındakı əməkdaşlığın 450 milyon dollar olduğu bu dövlətlərin rəsmi mənbələri bəyan edib.

Yeri gəlmişkən. Ötən həftə ABŞ Belorusun «Belorusneft» adlı şirkətinə BMT-nin (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı) bəlli yasaqlarını pozaraq,  İslam Respublikası enerji daşıyıcılarına dair müqavilə imzaladığına görə, sanksiya (təhrim) tətbiq edib.

Dövlət Departamentinin nümayəndəsi bu məsələ ilə bağlı Mark Toner bildirib ki, bunun üçün təmsil etdiyi qurumun hər cür əsası var. Belə ki, «Belorusneft» 2007-ci ildə İranın neft şirkəti ilə 500 milyon dollarlıq sövdələşmə imzalayıb. «Həmin vaxt İranla neft sahəsində sanksiya həddi 20 milyon dollar müəyyən edilmişdi»-deyə amerikalı diplomat bildirib.

Bu baxımdan İran –Ermənistan arasında bu sahədə əməkaşlıq 450 milyon dollar təşkil etdiyindən ermənilərin də uyğun qurumlarına yasaqlar tətbiq olunmalıdır. Əks halda ABŞ-ın bu iki dövlətə yanaşmasında qərəzin olduğu istisna edilmir.

Hələ ötən ilin payızında İslam Respublikasından Ermənistana maşınqayırma, inşaat və yeyinti sənayesini təmsil edən 108 şirkətin təmsilçisi Yerevanda keçirilən  İran İslam Respublikası – Ermənistan formunda iştirak edib. Onlar yerli müəssisələrdə görüşlər keçirib. Forumu iqtisadi-ticarət əlaqələrin genişləndirilməsi  məqsədi gerçəkləşdirilib. 

Ermənistan mənbələrinin bildirdiyinə görə,  iqtisadi tərəfkeşləri arasında İran 7-ci yerdədir. Yerevan rəsmiləri bu istiqamətdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün Mane yoxdur.

Həmin tədbirin açılışında İranın «E.N.N. kompleksi»nin başçısı Seyid Babai  «Nədən Ermənistan?» sualına cavab verərkən demişdi : «Biz əminik ki, Ermənistanla İran arasında iqtisadi əlaqə istənilən səviyyədə deyil. Təəssüflər olsun ki, sahibkarlarımız bu ölkəyə 3 milyonluq, kiçik ölkə kimi baxır. Biz yaxın qonşuyuq, biri-birimizə təklif etməyə çoxlu nəsnələr var. Ermənistan ticarət əlaqəsi saxlamağımız üçün çox uyğun dövlətdir».

Bu yaxınlarda Avropa Birliyi dövlətlərinin zirvə toplantısında  atom-nüvə proqramı ilə bağlı  İran İslam Respublikasına qarşı yeni sanksiya qəbul edildi. Brityaniyanın baş naziri Devid Kemeron bildirmişdi ki, Tehran hakimiyyətinə qarşı basqıların güclənməsiində Avropa Birliyi fəal rol oynamalıdır. Onun sözlərinə görə, indiki şəraitdə İrana qarşı «sərt yasaqlar zərfinin tətbiqi daha vacibdir». 

Xatarladaq ki, həmin sanksiyada İslam Respublikasının neft-qaz sahəsinə sərmayə yatırımının dondurulması, bu sənayeyə texnologiya və avadanlığın satılması, eləcə də çeşidli sahələr üzrə xidmətin yasaqlanması nəzərdə tutulub. Bundan başqa hərbi məqsədlər üçün istifadə olunacaq məhsuların satışı da qadağan edilib.

Avropalılar İran İnqilab Keşikçiləri Qvardiyası rəhbərlərinə məxsus bank hesablarının dondurulması, eləcə də onlar viza verilməsinin məhdudlandırılması bu sanksiya layihəsində nəzərdə tutulub.Həmin sənəddə AB dövlətlərinə İran bankları ilə əməliyyat aparmaq qadağan edilib.

İran hakimiyyətinə qarşı yeni sanksiyaların tətbiqi məsələsindən Ermənistan  daha çox rahatsız görünür. Bu ölkənin siyasiləri son günlər yasaqlara baxmayaraq, İslam Respublikası ilə əməkdaşlığı dayandırmayacaqlarını bəyan edir.

Ermənistandakı «Noravank» elmi-araşdırma mərkəzinin direktor müavini, iranşünas Sevak Saruxanyan deyib ki,İslam Respublikasının onlar üçün enerji daşıyıcılarına, tranzit yol kimi başlıca tərəfkeş olaraq, qalmaqdadır.

«Sanksiyaların tətbiqindən Erəmnistan-İran əməkdaşlığı sonuncuya münasibət baxımından zərər görməyəcək»-deyə, iranşünas söyləmişdi.

Yeri gəlmişkən xatırladaq ki, yeni sanksiya yalnız Tehran hakimiyyətinə qarşı deyil, onunla yasaqlanmış sahələr üzrə əməkdaşlıq edən ölkələrə tətbiq ediləcəyi də istisna edilmir. Bəhs etdiyimiz sənəd qəbul olunmazdan öncə, ABŞ –ın Yerevandakı səfiri Mari Yovanoviç İrana qarşı sanksiyanın Ermənistana da təsrisiz ötüşməyəcəyini söyləmişdi.

«ABŞ-ın İrana qarşı yasaqları Ermənistanın da maraqlarına toxunacaqmı» sualına cavabında səfir deyib :  «Sözü gedən sanksiyanı Amerika deyil, BMT tərəfindən qəbul edilir. Ermənistanda BMT-nin üzvüdür. Odru ki, qətnamə qəbul olunacağı halda Ermənistanda bu sənədə əməl etməlidir».

Yada salaq ki,  1995-ci il martın 15-də ABŞ-ın o vaxtkı prezidenti Bill Klinton Amerika şirkətlərinə Tehranla bütün maliyyə-iqtisadi əməliyyatların, o cümlədən İrandakı neft-qaz yataqlarında birgə işləməyi yasaqlayan sanksiya imzalamışdı.

Ötən ilin yayında BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi qətnamənin yasaqlarında isə bunlar da vurğulanıb:

-İran yük gəmilərinin liman və açıq dənizdə yeni qaydada yoxlanılmalıdır;

-Bu zaman həmin gəminin nüvə silahına aidiyyatı olan sursat daşımasından şübhələnilrəsə, saxlanılıb araşdırılmalıdır;

-İrana tank, zirehli döyüş maşınları, döyüş təyyarələri, hərbi gəmilər və başqa ağır silah satılması yasaqdır;

- Nüvə silahının yayılmasında istənilən şəkildə əli olan İran bankları filialların, törəmə şirkətlərin açılması qadağandır;

-Nüvə silahının yayılmasında əli olan istənilən anlaşma üzərində nəzarət gücləndirilsin;

- Xarici banklarda hesabı dondurulacaq İran İslam İnqilab Keşikçiləri Qvardiyası (Sepah) üzvlərinin siyahısını genişləndirilsin…;

Bunlarla yanaşı İranın neft-qaz sənayesində istifadə ediləcək, malların və avadanlığın İrana ixracına məhdudiyyət qoyulub.

BMT Təhlükəsizlik Şurasının İranla bağlı məlum qətnaməsinə əməl etməyən rəsmi Yerevana sanksiyanın tətbiq edilməməsi həmin sənədin bütün dövlətlər üçün məcburi xaraket daşımadığı ehtimalını irəli sürməyə əsas verir. Halbuki Ermənistan da atom-nüvə texnologiyasına aşağı-yuxarı malik dövlətlərdən sayılır.  Belə bir hal isə Tehran hakimiyyətinə atom-nüvə proqramını inkişaf etdirməyə yardım edilməsi qənaətinə gəlməyə əsas verir. Sədrəddin Soltan