GünAz TV: Arada iki yüz illik ayrılıq olsa da, Arazın o tayında da, bu tayında da Novruz Bayramı eyni tərzdə qeyd edilməkdədir.

Eyni ağız, eyni yaddaş, eyni düşüncə. Ulu babamız Məlik şah Səlcuqdan əvvəl də belə olub, onun 12-ci yüzildə verdiyi Bayram fərmanından sonra da belədir. Güney ellərində də bayram şənlikləri ilin-ayın Axır Çərşənbəsindən sonradır.

Yeni Gün bayramı, Ərgənəkon dastanına görə, türklərin Ərgənəkondan çıxışı və çilələrinin bitməsi ilə yeni bir dönəmin başlanmasını bildirir. Tarixçilər Yeni Gün bayramının 5-6 min il tarixi olmasını söyləyirlər. Əski Çin qaynaqlarına görə, Miladdan öncə hunlar martın 21-də Bahar şənlikləri keçirərmişlər.

Türklər 400 il Ərgənəkonda yaşayıblar. Sayları artdığından bu yurd onlara dar gəlir. Qarşı tərəf düşmən elləri, arxa tərəf keçilməz uca dağlar... Həmin günlərdə bir Bozqurdun - Börteçenin yaxınlıqda dolaşdığını görür və onu izləyirlər. Sonunda onun dəmir dağdakı bir dəlikdən dışarı çıxdığını görürlər. Həmin dağda dəmiri əridərək, bir yüklü dəvənin keçəcəyi böyüklükdə qapı kimi yer açır, geniş dünyaya oradan çıxırlar. O mövsüm yaza, Gün isə martın 21-nə düşür. Bu səbəbdən də hun və əski saqlar çağında hər il Ərgənəkondan çıxışı saxlayan dəmirçi kürsüsünün üzərində bir dəmir parçasını çəkiclə döymə törəni qururlarmış. At, dəvə, qoçlar kəsib ziyafət verər və şölən düzənlərmişlər.

Əbu Reyhan Biruni Novruzun türklərdə ilbaşı olduğunu, onun Ön və Orta Asiya gələnəklərində qutlanmasını söyləyir. Mahmud Qaşqarlı da Yeni Günün türklərdə ilbaşı olduğundan söz açır.

Bu bayrama sonralar başqa-başqa mahiyyətlər verilib. Farslar onu tərcümə edib adını "Novruz" qoydular. Türklərdə isə Bayram deyəndə həmin ilbaşı gün - yeni gün anlaşılırdı. Zaman keçdikcə "Bayram" və "Novruz" deyimləri birləşdirildi. Bu Bayramı bizim Sibirdəki soydaşlarımız da eyni məzmunda qeyd edirlər. Bu bayram Türkün təbiətlə ünsiyyət və özgürlük bayramıdır.

Güney Azərbaycan ellərində Yeni Günə hazırlıq təmizlikdən başlanır. Ev-eşik, həyət-baca təmizlənir, səliqə-sahman yaradılır. xalı-xalçalar, pal-paltarlar suya çəkilir. Sanki ötən ilin çirkindən xilas olur, yeni ilə təmizlik, saflıqla ayaq basırlar.

Bir "naxışvurma" gələnəyi də var. Qışda evin divarları hisləndiyindən onun ağardılması üçün ağ torpaq və qırmızı su ilə qarışdırılıb evi boyayarlar. Mərhum ustad şairimiz Şəhriyar "Heydər babaya salam"da bunu belə təsvir edib:

"Bayram olub, qızıl palçıq əzərlər,

Naxış vurub odaları bəzərlər.

Taxçalara düzmələri düzərlər"...

Qoşaçayın Çilik köyündə barmaqları şirəyə və una batırıb, divarda quş şəkli çəkərlər. Azərbaycanın çox yerlərində qadınlar təmizliyi biri-birinə yardımla edirlər.

Bəzi kəndlərdə bayrama 40 və ya 15 gün qalanda Sayaçılar kəndlərə gələrək şeir oxuyub, xalqı əyləndirər. Onlar iki və ya yeddi nəfərlə əllərində keçi müqəvvası tutaraq, mahnı oxuyarlar. Xalq onlara pul, düyü, yumurta və başqa Novruz yer-yemişi verər.

İlaxır Çərşənbədə Günəş batan kimi uşaqlar küçələrdə tonqal qalayar, odun üstündən tullanarlar. Buna "baharlu" deyilir. Balıq ayının ilk çərşənbəsinə "Çilə qaçdı", ikincisinə "Çəkər", üçüncüsünə "Su çərşənbə", sonuncusuna isə "Axır çərşənbə" deyirlər.

Təbrizin Dəvəçi, Qonqabaşı, Şamqazan, Yekədükanlar, Abrəsan, Qarabağlılar, Sento, Bahar, Pastur, Dördyol-Şahnaz, Tərbiyət, Qurd meydanı (indi "Qütb" adlanır), Acı körpü, Abbasi, Kuye-vəliəsr, Terminal, Barnava, Bazarağzı, Saatqabağı, Xiyabani, Şəmsül-imarə, Vadiye-rəhmət, Ərk məhəllərində də Bakının, Gəncənin, Şəkinin, Ordubadın, Borçalının, Lənkəranın, Dərbəndin küçələrində olduğu kimi tonqallar qalanacaq, insanlarımız "ağırlığım-uğurluğum burada qalsın" - söyləyəcəklər. Vətənimizin başqa bölgələrindən kimi Güney ellərində də eyni bayram yeməkləri, eyni şirniyyatlar bişirilir.

Bununla belə, Təbrizin bayram özəllikləri var. Məsələn, o tayda plovun çeşidli növləri - fisincan plov, zəriş plov, mürəssə plov, şirniyyatı ilə ad çıxarmış "Şəbüstər şirniləri", şorbalar, Təbriz küftəsi, rizə küftə, qarnıyarıq (badımcan dolması), Qoşaçay kababı, yarma aşı, işgənə, şolən və başqa ləzzətli yeməklər soydaşlarımızın halal süfrəsinə bəzək, ağızlarına dad verir. Şirniyyatlardan isə - paxlava, bamiyə, zulbiya, tərə (halva növü), halvanın çeşidli növləri, qayğanaq (paxlavaya oxşayır), filqulağı (quşfil), qulabiyə, badambura, lətifə, kişmişli, dil ("zəban") məşhurdur.

Bundan başqa, Təbrizdə badımcandan tutmuş qarpızadək, eləcə də gilanardan qozadək bütün meyvələrdən mürəbbə və şərbət hazırlanır, bu nemətlər də Güney Azərbaycan türklərinin bayram süfrəsinin bəzəklərindəndir.

Qızlar anaları ilə birlikdə Çərşənbə bazarlığına gedərlər. Öncə duz (bərəkət), ayna (xoşbəxtlik), suqabı (aydınlıq) və kibrit (işıqlıq) alarlar.

Od üzərindən atlanma, şalsallama, qapıpusma, niyyəttutma (kilidsalma) da var. Məsələn, kilidsalma - axşamçağı gənclər Yeni ildə diləklərinə çatıb-çatmayacaqlarını sınamaq üçün evlərinin açarını götürüb dışarı çıxarlar. Açarı sağ ayaqqabısının altına qoyub, gəlib keçənlərin sözlərini dinləyərlər. Sözlər olumlu olarsa, diləklərinə çatacaqlarına və əksinə inanarlar. Azərbaycanımızın hər yerində plov, toyuq, səbzi, qovurma bişirilir. Ərdəbilin Palıdlısında axşam südlü plov bişirər və şam yeməyindən öncə yeyərlər. Su falı da eynəndir. Türklər "yeddiqab" süfrəsi açar. Buna bayrama 10-15 gün qalmış hazırlaşarlar. Yeni ilin 13-cü gününə evdən şəhər və kəndin kənarına çıxaraq, bayramın sonunu qeyd edirlər. Buna farslar "Sizdəh bedər" adını veriblər. Güney Azərbaycandan olan alimlər bu törənin türkə aid olduğunu sübuta yetiriblər. Həmin gün evdəki Səmənini gəzinti zamanı eşiyə atırlar.

Hər il olduğu kimi bu ilin Axır Çərşənbəsi də Güneydə geniş qeyd olunub. Teran hakimiyyəti İlaxır Çərşənbə törənində qələbəliyin olmaması üçün çeşidli "ehtiyat tədbirləri" görməyə çalışsalar da, insanlar biri-birini açıqcalarla təbrik edib, qonaqlıqlar düzənləyiblər. Hər il olduğu kimi... Təbriklər, bayramlaşmalar türkcədir, bunu ki yasaq edə bilməzlər. Fars şovinistələri uzun illərdir türklərə aid olan milli adət və ənənələri islama zidd elan edərək, milli-mədəni törənləri yasaqlamaqla onları unutdurmağa çalışırlar. Amma riyakar din "alimləri" farslara aid olan mərasimlərin qeyd olunmasını özləri təbliğ edirdi. Bunlardan biri farsların mifik hökmdarı Kiri anma günüdür.

Bayramınızı təbrik edirik! Gələn günlərimiz uğurlu, bərəkətli olsun! Tanrı üstümüzdə olsun!

S.Sədrəddin