GünAz TV Mətbuat Mərkəzinin növbəti müsahibi, Cənubi Qafqazın tanınmış siyasi analitiki Ənvər Börüsoydır.

- Ənvər bəy, ortada bir fakt var ki, İranda Azərbaycan qarşı sistemli, planlı ideoloji təxribat maşını işləyir. Bu ölkənin Azərbaycanla bağlı strateji planları nədən ibarətdir və əsas hədəf nəyə hesablanır?

- Sovetlər Birliyi dağıldıqdan sonra Cənubi Qafqazda strateji marağı olan dövlətlər sırasında İran özünün xüsusi doktrinasını hazırlamaq üçün ölkənin Qum şəhərində dini, paytaxt Tehranda Xarici İşlər Nazirliyinin tərkibində isə "İranın Qafqaz və Orta Asiya Araşdırmalar Mərkəzi"ni yaratdı. Hətta nazirliyin nəzdində "Risalət" adlı dərgi nəşr etməklə bu strategiyanın elmi-nəzəri əsasları barədə araşdırmaları gündəmə gətirməyə  başladı. "Risalət" dərgisinin ilk saylarında (1991-ci il 2-ci sayı, səh.4) belə qeyd olunurdu: "Azərbaycan Respublikasının (Cümhuriyyətinin) quruca adı belə, İran dövləti üçün daim təhlükə mənbəyi olacaq".

Hər iki mərkəzin Qafqaz siyasətində uzlaşdırılmış əsas hədəfləri isə bundan ibarətdir: "İndiki Ermənistan, Azərbaycan və Gürcütan tarix boyu "Böyük Ariya" - fars mədəni-siyasi qatının təsir dairəsində olub və bu proses SSRİ-nin (Şurəvi) dağılması səbəbindən yenidən İranın nəzarətinə keçməlidir".

Qumdan və Tehrandan istiqamətləndirilən hədəflərə hesablanmış İrəvan (Ermənistan), Tiflis, Batumi, Sarvan (Marneuli), Rustavi (Gürcüstan), Dərbənd (Dağıstan), Beyləqan, Bakı, Bərdə, Gəncə, Quba, Şəki, Lənkəran, Salyan, Mingəçevir, Sumqayıt və Şuşa (Azərbaycan) şəhərləri daxil olmaqla "Qafqazın 17 şəhəri" strategiyası İranın "Qafqaz siyasəti"nin əsas tərkib hissəsidir. 20 ilə yaxındır ki, bu "17 şəhər" modeli arasında uzlaşdırılan bir sıra şəbəkələr qurulub. Buraya tarixi abidələr, coğrafi, mədəni-dini birliklər, elm və ədəbiyyat xadimlərindən ibarət ictimai qurumların yaradılması, müxtəlif qəzet və jurnalların nəşri, ictimai və sosial yönümlü qurumlar, biznes və maliyyə sektorları daxildir. Bütün bunları uzlaşdırmaq üçün "Aran" Mədəni Müəssisəsi adlı mərkəz yaradılaraq həmin şəbəkələrin koordinasiya şəklində fəaliyyəti nizamlanır.

- "Aran" Mədəni Müəssisəsi əsas strateji hədəfi nədir və hansı funksiyanı (vəzifəni) yerinə yetirir?

- İranın Tehran, İsfəhan, Yəzd, Qəzvin, Qum, Ərdəbil, Məşhəd, Kirman, Mazəndaran, Rəşt, Lahican, Şiraz və digər universitetlərində çalışan mütəxəssislər tərəfindən hazırlanan layihələr ilk öncə XİN-ə və buradan isə "Aran" Mədəni Müəssisəsinə təqdim olunur. Bu proyektlərdə (tərhlərdə) "Qafqazda iri şəhərlərin və onların çevrəsindəki coğrafi ərazilərin qədim İran torpaqları" mövzusu ilk öncə İranın televiziya və radio kanallarında, qəzet və jurnallarında uzun müddətdir ki, geniş şəkildə təbliğ olunur. Digər tərəfdən isə, bu strategiya bütün orta məktəb və universitetlərin dərsliklərinə daxil edilib. Bununla da hər bir İran vətəndaşının beynində "Güney Qafqaz İranın tarixi coğrafi ərazisidir" anlayşı mövcuddur. Bu siyasətlə yanaşı, paralel şəkildə İran vətəndaşlarının Qafqaz regionları ilə biznes, ticarət və maliyyə əlaqələri də həmin prinsiplərə söykənilməklə istiqamətləndirilir.

"Aran" Mədəni Müəssisəsi tərəfindən Qafqazda iddia olunan 17 böyük şəhərdə yaradılan xüsusi nümayəndəliklər isə İranın strateji maraqlarına hesablanan tədbirləri və görülən işləri nizamlayır. Qafqazda fəaliyyət göstərən İrana məxsus biznes şəbəkələri isə həmin mərkəzin proyektlərinin maliyyələşdirilməsində borcludurlar. Tehrandakı analitiklər qeyd edirlər ki, ölkədəki teokratik rejimi qorumaq üçün "Aran" Mədəni Müəssisəsinin nəzarətində olmaqla Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanın siyasi, hərbi, təhlükəsizlik, iqtisadi, sosial, mədəni, dini və digər sahələri barəsində məlumatlar əldə etməklə, İran regionda (bölgədə) çevik şəkildə fəaliyyət göztərmək imkanlarını əldə edir. Məhz bu yolla İran Qafqazda başda ABŞ (Amerika Birləşmiş Ştatları), İsrail, Avropa Birliyi daxil olmaqla böyük güclərin və NATO siyasətinin genişlənməsinin qarşısını almaq, regionda sosial, iqtisadi və demokratik proseslərin inkişafına mane olmaq istəyir.

- İran Azərbaycanın inkişaf modelindən niyə narahatdır? Xüsusilə, bunu nə üçün özünə təhlükə görür?

- Tehran Universitetinin professoru Cavad Şəfinəjad "Risalət" dərgisində belə qeyd edir: "İranın quzey qonşusu olan Azərbaycan Qafqazda ən böyük dövlətdir. 2008-ci ildən başlayaraq Azərbaycanın milli gəlirləri sürətlə artmaqdadır. Bu ölkənin enerji resursları (qaynaqları) ilə paralel (muvazi) şəkildə digər iqtisadi sahələrin inkişaf etməsi İran üçün artıq çox ciddi problemlərə səbəb olacaq. Buna görə də "Aran" Mədəni Müəssisəsi regionda daha çevik fəaliyyət göstərməlidir. Bunu xüsusilə teokratik müstəvidə gücləndirməklə hədəflərimizi modernləşdirmək strategiyası üzərində kökləməliyik".

İsfəhan Universitetinin professoru Mütəfəkkir Azadi isə İranın Azərbaycan və Qafqaz siyasətinə toxunaraq bunları təklif edib: "Qafqaz xalqlarının indiki düşüncə tərzi İranla ortaq tarixi, mədəni və dini hisslər müstəvisində artıq təhlikə mənbəyinə çevrilib. Regionda strateji maraqları olan ölkələr də belə bir prosesdə aktiv (fəal) rol oynayır. İranın strateji maraqları artıq bir sıra hücumlara məruz qalıb. Buna görə də teokratik baxışlar üzərində köklənərək "Fitrət", "Həsrət", "Hicrət" və "İraq" mövzuları ictimai fikirdə genişləndirilməlidir. İran bir dövlət olaraq uzun müddət məhz bu taktika ilə Suriya, Livan (Lübnan), Fələstin və Türkiyədə qurmuş olduğu təsisatlar vasitəsilə mövqeyini gücləndirə bilib".

Uzun müddət İranın Azərbaycandakı səfirliyinin əməkdaşı olmuş Əliəsgər Şerdust qeyd edir ki, "Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin ömrü uzandıqca, İran üçün daha böyük təhlükə mənbəyinə çevirlir. Çünki Azərbaycanın milli gəlirləri artmaqla, bu dövlətin mədəni həyat tərzinin güclənməsi birbaşa Güney Azərbaycan məsələsinə çox ciddi şəkildə təsir edir. İran Azərbaycan məsələsində ortaya qoyduğu doktrinanın 1-ci mərhələsini çoxdan başa vurub. Biz hal-hazırda 2-ci mərhələnin tamamlanması prosesini izləyirik. 3-cü mərhələyə başlamaq üçün indidən kadr siyasətini daha da gücləndirməyə çalışmalıyıq. Məhz 3-cü mərhələnin sayəsində İrandakı teokratik rejimi qorumaq mümkündür".  

- İranın elmi təhqiqat mərkəzləri və informasiya sistemi Azərbaycanlı bağlı işlərini necə qururlar?

- Son 20 ildə İranda Azərbaycan və Qafqaz tarixi barədə planlı şəkildə təhrif olunmuş hədəflərə hesablanılan və nəşr edilən bütün elmi tədqiqat əsərləri Azərbaycan dövlətinin ərazisində yayılmaqdadır. Bununla yanaşı, İranda təhsil almağa gedən gənclər də elə həmin elmi əsərlərin ruhunda yetişdirilir. Bu sırada Əhməd Həmədani, Rza İnayətullah, Zəkəriyyə Qəzvini, Həmdullah Mustofi, Məhəmməd Hüseyn Xələfi, Abdullah Bəşşari Muqəddəsi, Bəhram Əmirəhmədiyan və digər müəlliflərin "Qafqazın mükəmməl coğrafiyası" strategiyasına hesablanmış elmi tədqiqatlar İran dövlətinin maraqlarının hansı məcrada idarə edilməsini təsdiq edir. Bu əsərlərin hamısında qeyd olunur ki, "400 min kv.m əraziyə malik olan Qafqazda bütün strateji maraqlarını təmin etmək üçün İran bir dövlət olaraq "Qafqazın 17 şəhəri" modeli ətrafında fəaliyyət dairəsini daim inkişaf etdirməlidir. Region xalqlarını bütün təsir vasitələrilə bu siyasətə səfərbər etməklə həm də İran bir dövlət olaraq özünün "milli təhlükəsizliyi"ni təmin etmək imkanları əldə etmiş olur". Göründüyü kimi, İran alimləri məşhur alman coğrafiyaşünas alimi Karl Riterin "coğrafiyasız tarix sərgərdan bir ruh kimidir" modelinə üz tutduqlarını və buna əsas istinad nöqtəsi kimi yanaşdıqlarını heçdəgizlətmirlər.                                                                           

"Qafqazın 17 şəhəri" modeli layihəsi çərçivəsində bu şəbəkəyə daxil olan bütün infrastrukturlarla (zirbenayi layihələr) birlikdə İran son illər elmi konfranslar və simpoziumlar keçirməklə çevrə dövlətlərində yaratmış olduğu bütün şəbəkələri daim təkmilləşdirmək üçün çox ciddi addımlar atmaqdadır. Türkiyə, İran, Suriya, Azərbaycan, Əfqanıstan, Tacikstan, Ermənistan, Gürcüstan, Qətər, Fələstin isə bu layihəyə cəlb ediliblər. Azərbaycanın bir dövlət olaraq inkişafının qarşısını alan və süni şəkildə yaradılan bir sıra problemlər də məhz bu növ strategiyaların ucbatından həll olunmamış qalır.

Ayətullah Hərəmullahi "İranın Qafqazdakı hədəfləri" əsərində yazır: "Türkiyədən fərqli olaraq bu gün İran dövləti Azərbaycan və Gürcüstan siyasətində xeyli geridə qalır. Buna görə də biz Azərbaycanda təsiretmə yollarına daha çox maliyyə sərf etməliyik. İctimai təsir vasitəsi qismində iki ölkə ziyalılarının arasında "obyektiv əlaqələr"in gücləndirilməsi, ağır həyat şəraiti olan elmi işçilərə "xüsusi qayğıların göstərilməsi", Azərbaycanın hər yerində fars dilinə olan marağın artırılması (xüsusilə dindarlar arasında) və lazım olan ədəbiyyatın pulsuz və ya çox ucuz qiymətə satışının təşkili, əruz vəznində yazılan müasir ədəbiyyatın təbliğinin genişləndirilməsi və digər təsir vasitələri çoxşaxəli forma və məzmunda əsas həyat mənbəyinə çevrilməlidir".                   

Yəzd Univesitetinin professoru, "Qafqazdakı böhranlar" üzrə ən böyük mütəxəssislərdən biri hesab olunan Əmir Əhmədiyan "Qafqaza doğru" tədqiqatında yazır: "Qafqazda İranın təhlükəsizliyi strateji hədəflər coğrafi hədəflər müstəvisində inkişaf etdirilməlidir. Bu sırada Qafqazın 17 şəhəri ən böyük strateji maraq dairəmiz olmaqla yanaşı, həmin regionları daim İranın təsir dairəsində saxlamalıyıq. Xüsusilə, cəmiyyətə təsir vasitəsi kimi İranda dini təhsil almış kadrların "teoloq alimlər" modeli qismində dini-mənəvi sahədə ön sırada durmalıyıq. Məhz bu kadrlar ordusunun sayəsində Qafqazın keçmiş İran ərazisi olmasını ictimai fikirdə təsirini gücləndirə bilərik. Bu sırada Azərbaycanın vilayətlər (ostanlar) qismində idarə olunması modelinin tətbiq olunmasına çalışmalıyıq. çünki hər bir region özünün coğrafi şəraitlə uzlaşan iqlim qurşağının fəlsəfəsinə bağlıdır".

Uzun müddət İran xüsusi təhlükəsizlik xidmətinin əməkdaşı qismində Türkiyədə fəaliyyət göstərmiş Əkbər Gənci Azərbaycanla bağlı bu ölkənin XİN-i üçün hazırladığı 200 səhifəlik hesabatında açıq şəkildə qeyd etmişdir ki, "Azərbaycan Respublikası hər qarış torpağı üstündə müstəqil olana qədər İran üçün daim təhlükə mənbəyidir".

Təbrizdə fəaliyyət göstərən "Səhər TV" kanalının rəhbəri olan Əsgər Fərdi hələ ötən yüzilin 90-cı illərində Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstana səfərlər edərək "Qafqazın 17 şəhəri" mövzusunda 40 bölümdən ibarət sənədli televizya filmini çəkib. Bu filmdə açıq şəkildə qeyd olunur ki, "Qarabağ qədim İran vilayətlərindən biridir və indi bu torpaqları Ermənistan deyil, xarici qüvvələr işğal edib. Qarabağ savaşı Ermənistan-Azərbaycan məsələsi deyil, bu, daha çox NATO və İran savaşının müstəvisində baş verib. İran heç bir vəchlə bu torpaqların Azərbaycanın tərkibinə qatılmasına imkan verməməlidir. çünki Qarabağ Azərbaycanın ərazisi olaraq birləşdirilərsə, sırada İrandakı teokratik rejim üçün böyük təhlükələr ortaya çıxacaq. Buna görə də İranda təhsil almış kadrların sayəsində Azərbaycan əhalisinin diqqəti Qarabağa deyil, daha çox "Fələstin məsələsi"nə yönəldilməlidir". 

Söhbətləşdi: Elnur Eltürk