GünAzTv: Hərbi və Siyasi Analiz İnstitutunun direktor müavini Aleksandr Xramçixin təsdiq edir ki, Azərbaycan hazırda Ermənistan üzərində bir neçə qat hərbi üstünlüyə malikdir.

Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasına dair nəticəsiz sülh danışıqlarının aparıldığı daha bir il sona çatır. İndi istər yerli, istərsə də xarici ekspertlər gələn il münaqişə ətrafında vəziyyətin necə inkişaf edəcəyini proqnozlaşdırmağa çalışırlar.

Gözlənilir ki, vasitəçilik missiyasını üzərinə götürən və Qərbi bu prosesdən de-fakto kənarlaşdıran Rusiya gələn il də prezidentlər arasında danışıqların davam etməsi üçün təşəbbüs göstərəcək, çalışacaq ki, münaqişənin həlli baş verməsə də proses onun nəzarəti altında olsun. Lakin Azərbaycan Ermənistanın danışıqları uzatmağa hesablanan və Rusiyadan dəstək görən taktikasından bezib. Prezident İlham Əliyev bir gün əvvəl öz çıxışında növbəti dəfə bəyan edib ki, Azərbaycan istənilən vaxt işğal edilmiş ərazilərini geri qaytarmaq üçün hərbi əməliyyatlara başlamağa hazırdır. Dövlət başçısı rəsmi Bakının hələ danışıqlardan imtina etmədiyini deyib və onun çıxışından belə məlum olub ki, Azərbaycan rəhbərliyi daha bir müddət sülh prosesinə sadiq qalacaq. Ancaq bu müddət limitsiz olmayacaq və nəticəsiz danışıqlar nə qədər çox uzansa Azərbaycanın hərbi əməliyyatlara başlamasını o qədər yaxınladırmış olacaq.Xarici ekspertlər də Qarabağda yeni müharibənin başlanması riskinin heç vaxt olmayan qədər yüksək olduğunu təsdiq edirlər. Tanınmış rusiyalı hərbi ekspert, Hərbi-Siyasi Analiz İnstitunun direktor müavini Aleksandr Xramçixin da bu qənaətdədir. Onun “Voenno-promışlennıy kuryer” həftəliyində dərc edilmiş təhlilində etiraf olunur ki, Azərbaycan hazırda Ermənistan üzərində bir neçə qat hərbi üstünlüyə malikdir. Doğrudur, Xramçixin tərəflərin hərbi potensialını müqayisə edərkən bir çox hallarda köhnəlmiş informasiyalara istinad edib və belə qənaətə gəlib ki, Azərbaycan hərbi üstünlüyə malik olsa da Ermənistan ordusunu işğal edilmiş ərazilərdən vurub çıxarmağa hələ hazır deyil. Bununla belə ekspert qeyd edir ki, müharibənin başlanması ehtimalı kifayət qədər yüksəkdir. Xramçixinə görə hazırda təkcə prezidentlər deyil, hər iki ölkədə KİV-lər də sərt müharibə ritorikasından çıxış edirlər. Azərbaycan və erməni diasporlarının artıq səfərbərliyə başladığı haqda xəbərlər var. Təmas xəttində isə tez-tez atışmalar baş verir.Ekspert münaqişə tərəfləri arasında hərbi balansı təhlil edərək bildirir ki, SSRİ-nin dağılmasından sonra Azərbaycana 436 tank, 947 zirehli döyüş maşını, 388 artilleriya sistemi, 63 təyyarə və 8 vertolyot qalmışdı. Ermənistanda isə 1993-cü ilin əvvəllərində cəmi 77 tank, 189 zirehli döyüş maşını, 160 artilleriya sistemi, 3 təyyarə və 13 vertolyot mövcud idi. Lakin Xramçixin qeyd edir ki, Ermənistanın hərbi potensialını təhlil edərkən “boz zona” sayılan Qarabağı da nəzərə almaq lazımdır. Çünki Ermənistan əldə etdiyi silah və texnikanın əsas hissəsini bu zonada yerləşdirir. Ona görə də həmin silahlar rəsmi qeydiyyatdan yayınır. Xramçixinə görə 90-cı illərin əvvəllərində Qarabağda müharibə gedəndə Azərbaycan silah və hərbi texnika sarıdan Ermənistan ordusundan, habelə Dağlıq Qarabağdakı separatçı erməni qüvvələrindən üstün idi. Buna baxmayaraq, müxtəlif səbəblərdən hərbi əməliyyatlar ərazilərin itirilməsi ilə nəticələndi. Ekspert qeyd edir ki, atəşkəs əldə olunandan sonra hər iki tərəfin ciddi itkilər verdiyi məlum oldu. Belə ki, Ermənistan 52 T-72 tank, 54 PDM, 40 zirehli transportyor itirmişdi. Xramçixin bu zaman qeyd edir ki, separatçı erməni qüvvələrinin itkiləri barədə məlumat yoxdur. Onun yazdığına görə Azərbaycanın itkiləri 186 tank, 111 PDM, 8 zirehli transportyor, 47 artilleriya sistemi , 14 təyyarə, 5-6 vertolyot təşkil edirdi. Bundan əlavə atəşkəsdən sonra Azərbaycan döyüşlərdə xəsarət almış 43 tankı, 83 PDM-i, 31 zirehli transportyoru və bir çox digər texnikanı istismardan çıxardı.Xramçixin qeyd edir ki, atəşkəsin əldə edilməsindən sonra hər iki tərəf dağınıq partizan dəstələrini xatırladan silahlı qüvvələrdən nizami ordu formalaşdırmağa başladı. Ermənistan üçün silah idxalı baxımından əsas mənbə Rusiya idi. Şərqi Avropa ölkələrindən də bəzi silahlar alınırdı və 2000-ci ilin əvvəllərində İrəvan Rusiyanın “Smerç” qurğularının Çin tərəfindən “surəti çıxarılan” WM-80 reaktiv-artilleriya qurğularının yeganə idxalçısıdır. (4 qurğu) Lakin rusiyalı ekspert qeyd edir ki, Azərbaycan neft gəlirləri sayəsində silahlanmanı daha sürətlə aparır. Bakı bir çox ölkələrdən, o cümlədən Rusiyadan böyük miqdarda silahlar alır. Məsələn, 2006-cı ildə Rusiyadan 62 ədəd işlənmiş T-72 tankı alınıb. Xramçixinin hesablamalarına görə hazırda Azərbaycan ordusunun 381 tankı var, tankların sayına görə Azərbaycan Böyük Britaniyanı, Hollandiyanı və birlikdə götürdükdə Belçika ilə Norveçi qabaqlayır. Ekspert Azərbaycan ordusunun 75 döyüş təyyarəsinə, 15 zərbə vertolyotuna və 200-ə yaxın zirehli döyüş texnikasına malik olduğunu da yazır. Lakin elə buradaca haşiyə çıxaraq qeyd etmək lazımdır ki, rusiyalı ekspertin bu məlumatları xeyli köhnədir. Hazırda Azərbaycan hərbi təyyarələrin, zirehli döyüş maşınlarının və vertolyotların sayına görə daha öndə gedir. Məsələn, bu günlərdə açıqlanan məlumata görə Müdafiə Nazirliyi təkcə 2009-cu ildə Belarusdan 5 ədəd lSu-25» (Rusiya istehsalı olan), Ukraynadan 1 ədəd lMiG-29 UB» döyüş təyyarəsi, həmçinin 11 ədəd lMi-24» döyüş vertolyotu alıb.Xramçixin yazır ki, Ermənistan ordusunda tankların sayı hazırda 110-dur. Zirehli döyüş vasitələrinin sayı isə 140-dır. Məlum olur ki, erməni ordusunda cəmi 16 təyyarə və 8 vertolyot var. Lakin ekspert yenə də “boz zona”nə nəzərə almağın vacibliyini qeyd edir. Onun yazdığına görə Azərbaycan mənbələri hazırda Qarabağdakı erməni qüvvələrinin 316 tanka, 324 zirehli döyüş maşınına, 322 artilleriya sisteminə malik olduğunu bildirir. Çünki Ermənistan müntəzəm olaraq aldığı texnikanı Xankəndinə göndərir. Ekspert hesab edir ki, müharibə başlasa, Rusiya Ermənistandakı qüvvələrini tətbiq etməyə tələsməyəcək. Çünki bu Türkiyənin işə qarışması ilə nəticələnə bilərdi. Xramçixin hesab edir ki, müharibə başlasa Qərb Rusiya ilə birlikdə tərəflərdən hərbi əməliyyatları dərhal dayandırmağı israrla tələb edəcək.Rusiyalı ekspert yuxarıda sadalanan rəqəmlərə istinad edərək bildirir ki, Azərbaycan hazırda Ermənistan üzərində tankların sayına görə dördqat, artilleriya və zərbə vertolyotlarının sayına görə ikiqat, döyüş təyyarələrinin sayına görə beşqat üstünlüyə malikdir. Lakin o qeyd edir ki, Dağlıq Qarabağdakı erməni qüvvələrinin malik olduğu silah və texnikanı da hesaba almaqla Azərbaycanın üstünlüyü o qədər də böyük sayılmaz. Onun fikrincə, Azərbaycan quruda Ermənistan ordusu üzərində minimal üstünlüyə malikdir, lakin havada böyük üstünlük əldə edib. Təkcə MiQ-25 təyyarələrinin sayına görə Azərbaycan Ermənistandan 32 dəfə üstündür. Belə ki, Ermənistanda cəmi 1 MiQ-25 var. Lakin Xramçixin qeyd edir ki, MiQ-25 olduqca spesifik təyyarədir, sovet dövründə onlar əsasən ABŞ-ın strateji bombardmançılarına və kəşfiyyat təyyarələrinə qarşı mübarizə üçün tətbiq edilirdi. Yüksək manevrli hava döyüşlərində isə bu maşınlar əlverişli deyil. Üstəlik MiQ-25 çox köhnəlib. Ancaq Su-25 və Su-27 təyyarələri döyüş meydanında özünü əla göstərir. Ermənistanda 15 ədəd “Su-25" var, lakin ”MiQ" qırıcılarının dəstəyi olmadığına görə Azərbaycan aviasiyası onu asanlıqla neytrallaşdıra bilər. Bununla belə ekspert hesab edir ki, Dağlıq Qarabağdakı erməni qüvvələrinin əlində Rusiya istehsalı olan və dağlıq şəraitdə effektiv şəkildə tətbiq edilən müxtəlif tipli hava hücumundan müdafiə vasitələri mövcuddur. Ona görə də Azərbaycanın havada aşkar üstünlüyü cəbhədə dönüş yaratmaq üçün kifayət etməyə bilər. Bununla belə ekspert razılaşır ki, Azərbaycan öz güclü iqtisadi potensialı sayəsində hərbi balansı sürətlə dəyişməkdədir və bir il sonra vəziyyət indikindən köklü şəkildə fərqlənə bilər. “Dağlıq Qarabağ kimi münaqişələr heç vaxt dinc yolla həll edilməyib. Hələ eşidən olmayıb ki, separatçı region sülh danışıqları ilə könüllü şəkildə ayrıldığı ölkənin tərkibinə qayıtsın. Ona görə də Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli illüziyadır. Ermənilər və azərbaycanlılar da bunu gözəl başa düşür. Onlar bilirlər ki, müharibə hökmən olacaq və hesab edirlər ki, nə qədər tez olsa o qədər yaxşıdır. Çünki gözləmək daha əzablıdır” deyə Xramçixin təhlilini yekunlaşdırır.Yeni musavat