GünAz TV mətbuat mərkəzinin növbəti müsahibi, sabiq diplomat,siyasi ekspert (karşünas) Vurğun Həsənlidir.

- İrandan Türkiyə əleyhinə sərt bəyanatlar verilir. Nə baş verir iki dövlət arasında?

- Həm İran, həm də Türkiyə tarix boyunca bir neçə dəfə qarşı-qarşıya gəlmişdir. Çünki hər iki dövlət tarix boyunca güclü dövlətlərə malik olmuşlar və hər iki dövlət geniş coğrafiyalara hökmranlıq etmişlər. İndi İran Yaxın Şərqdə öz gücünü hiss etdirməkdə, nüfuz mübarizəsində rəqabətini sərtləşdirməkdədir. Bu da həm Qərbin, həm də ərəb dövlətləri ilə tarixi köklərə dayanan Türkiyə ilə olan iki tərəfli əlaqələrdə problemlər yaradır. Son bir neçə ildə üstüörtülü gedən kəskin rəqabət artıq su üzünə çıxmışdır.

Son on ilə qədər Türkiyə regionda (bölgədə) passiv xarici siyasət həyata keçirmiş və təsirsiz mövqe nümayiş etdirmişdir. Sovet İttifaqı (Şurəvi) dağılan kimi, İran Yaxın Şərqdə fəal xarici siyasət həyata keçirmiş, regiona istədiyi səviyyədə “yerləşə” bilmişdir. AKP iqtidara gəldikdən sonra Türkiyənin nüfuzu bütün dünyada artmış və Türkiyə əlinə düşmüş tarixi fürsəti lehinə çevirmək istəyir. Artıq regionda İran üçün aktiv bir rəqib tapılmışdır. Ona görə də, İran hər vəchlə Türkiyənin nüfuzunun artışından narahatlıq hiss etdiyini biruzə verir və Türkiyə ilə ərəb dövlətlərinin iki tərəfli münasibətlərinin yaxşılaşmasını istəmir. Xüsusilə, şiə məzhəbinə inanan əhalisi olan ərəb dövlətlərində İran bu əməlini rahatlıqla edə bilir. Məsələn, İraqla son iki ildir ki, Türkiyənin əlaqələrində gərginlik özünü göstərməkdədir. Bunun da məhz, İranın sözügedən ölkədə gördüyü “işlərin” nəticəsi olduğu iddia olunur.

Bundan başqa, İran xarici siyasətdə təklənmiş haldadır və hədəfdən yayınmaq üçün Türkiyəni günahlandırmaqda, diqqətləri Türkiyənin üstünə çəkmək istəməkdədir. Lakin Türkiyənin ağıllı və soyuqqanlı siyasəti nəticəsində buna müvəffəq ola bilməyən iranlı siyasilər, gərginliyi artırmaqla çıxış yolu əldə edəcəklərini düşünürlər. Ancaq Türkiyə, İranın düşündüyü qədər hər belə hadisədə səhv edəcək dövlət deyil. Çünki Türkiyə, tarixi boyu bu kimi problemlərlə mübarizə aparıb və qalib gəlib.

- Ümumiyyətlə, İran nüvə enerji siyasətini davam etdirməsi Tehran üçün nə ilə nəticələnə bilər?

- İran dünyanın ikinci böyük hidro-karbon ehtiyatlarına malik ölkəsidir. İranın bu mərhələdə nüvə enerjisinə ehtiyacı yoxdur. Əlbəttə sülh məqsədilə istifadə etmək şərtilə nüvə enerjisindən yararlanmaq hər bir ölkənin təbii haqqıdır. Ancaq enerji resursu (imkanları) olmayan ölkələr israrla nüvə enerjisindən istifadə etmək niyyəti olsa daha inandırıcı olacaqdır. Ancaq İran, nüvə enerjisini həm sülh məqsədli istifadə edəcəyini bildirir, həm də bu işi beynəlxalq metodlardan kənar bir formada həyata keçirəcəyini inadla bəyan edir. Beynəlxalq  cəmiyyət İranı, şəffaf olmağa çağırır, ancaq onlar bilərək özlərini müharibəyə daha da yaxınlaşdırır.

İran Şimali Koreya variantından (seçənəyindən) istifadə edərək, vaxtı uzatmaqla qoyduğu məqsədinə nail olmaq istəyir. Amma yəqin ki ABŞ-dakı (Amerika Birləşmiş Ştatları) prezident seçkilərindən sonra, bu məsələ dünya ictimaiyyətinin diqqətinə daha yaxından çatdırılacaq və İrana qarşı tənqidlər indikindən qat-qat kəskin olacaq. Onun üçün, İran nüvə enerjisinin əldə edilməsi məsələsində şəffaflaşmasa bu İranı fəlakətə sürükləyə bilər. Çünki İranla mümkün müharibə indiyə qədər müşahidə etdiyimiz müharibələrdən daha ağır nəticələnə bilər. Belə olduğu təqdirdə ən çox zərəri də İranın görəcəyinə heç kim şübhə etmir.

- Sizcə, Suriya rejimi nə zamana kimi davam dayana biləcək?

- Suriya rejimi artıq öz legitimliyini (hüquqilik, məşruiyyət) itirmişdir. Türkiyə rəhbərliyinin bəyanatlarına nəzər saldıqda belə, artıq hazırkı Suriya iqtidarının təkrar Suriyanın hüquqi administrasiyası kimi qəbul olunacağı inandırıcı görsənmir. Bir yandan on mindən çox öz vətəndaşını qətl etmiş beynəlxalq hüquq normalarını və insan haqqlarını pozmuş bir diktator var. Bir yandan da, verdiyi heç bir sözü yerinə gətirməyən etibarsız və gözdən düşmüş bir rəhbər var. Ona görə də, Suriyanın hazırkı adminstrasiyasının bundan sonra legitimliyini qoruyacağı ehtimalı olduqca aşağıdır. Ayrıca müxalifət də, öz inadından vaz keçmir. Hər gün törədilmiş qırğınlar Suriya rəhbərinin sonunu bir qədər də yaxınlaşdırır.

Söhbətəşdi:Elnur Eltürk

N.S