GünAzTv: “Xomeyni velayəte fəqih məfkurəsini Platonun (Əflatun) siyasi nəzəriyyəsindən götürmüşdür”. Bu sözlər İsveçdə yaşayan Güney Azərbaycanlı milli fəal, hüquqçu cənab Babək Azəriyə aiddir.

İranda hakim olan siyasi sistem nə adlanır və nəzəri baxımdan necə formalaşib?

 İranda hakim olan siyasi sistem Velayəte fəqih adlanır və şiə ruhaniləri uzun zaman bu barədə mübahisələr aparmışdırlar, amma müasir tarixdə ayətullah Xomeyni velayəte fəqih məfkurəsini bir siyasi sistem kimi formalaşdırmada çox əhəmiyyətli rol oynamışdır. Birinci dəfə olaraq ayətullah Xomeyninin 13 çıxışı kitab kimi Velayəte Fəqih, və ya İslami Hökumət adıyla 1987-ci ildə Beyrutda işıq üzü görmüşdür. Bu kitabda ayətullah Xomeyninin fikirləri dini hökumət barəsində ətraflı əks olunub.

 Velayəte fəqih bir siyasi sistem kimi hansi xüsusiyyətləri daşıyır?

 Velayəte Fəqih məfkurəsində toplumda yaşayan insanlar üç qrupa bölünürlər:

1. Hakim elita

Hökuməti mudafiə edən şiə ruhaniləri dini rəhbərin başda olmaq şərtilə toplumda hakim elita sayılırlar

2. Hərbi qüvvələr

Hərbi qüvvələr hərbi təlimatdan əlavə müəyən dini təlimat görüb və dini rəhbər və onun təmsilçilərinin nəzarəti altında vəzifələrini həyata keçirirlər. İran anayasasının 110-cu maddəsinin 3-cü və 4-cü bəndlərində qeyd olunub ki, dini rəhbər silahlı qüvvələrin rəhbəri, baş komandanı sayılır, müharibə və sülh onun fərmanı ilə həyata keçirilir. İranın anayasasının əsasında dini rəhbər, onun təmsilçiləri hərbi qüvvələrə nizarət edirlər.

3. İslami ümmət

Adi vətəndaşlar İslami ümmət sayılırlar. İslami ümmətin siyasi, iqtisadi və mədəni fəaliyyəti, hətta şəxsi yaşayışlarında, misal üçün hansı musiqiləri dinləyib, və ya  hansı  filmlərə baxacaqlar və onların geyim tərzinin necə olması ruhanilər tərəfindən təyin olunur. Elə bu səbəbə görə velayəte fəqih məfkurəsində həddi-buluğa çatan adamlar fikir baxımından əlil insanlar hesab olunurlar və dini rəhbər başda olmaqla ruhanilər onların qəyyumları sayılırlar.

 Şiə ruhanilər arasında velayəte fəqihlə bağlı ciddi ixtilaf var

 Şiə ruhanilərin çoxu velayəte fəqih məfkurəsini İslam üsüllarına zidd bilirlər. Misal üçün, Şeyx Məhəmməd Xiyabani milli hakimiyyətə inanırdı və toplumun idarəsində demokratiyanı əsas sayırdı. Ayətullah Şəriyətmədari veləyəte fəgih məfkurəsini islam üsullarına qarşı bilirdi. Elə bu səbəbə görə İranda islam inqlabından sonra anayasa referenduma goyulanda ona müsbət səs verməkdən imtina etmişdi. Ayətullah Xomeyni velayəte fəqih məfkurəsini Platonun ( Əflatun) siyasi düşüncələrindən almışdır. Şiə ruhaniləri arasında Platona böyük sayqı var və onun fəlsəfəsi ilahi hikmət kimi tanınır. Platon toplumda insanları üç yerə bölürdü: - filosoflar, hərbi qüvvələr və adi vətəndaşlar. Onun fikrinə görə toplumun idarəsində filosoflar hakim elita olmalıdırlar. Adi bir vətəndaşla bir filosofun səsinə və fikrinə eyni dərəcədə qimət vermək əqildən uzaqdır. Bəzi şərhçilərin nəzərinə görə Platonun bu siyasi fikrinin formalaşmasında Sokratın edamı əsas rol oynamışdır. Sokrat Platonun müəllimi olub və onunla dostluq rabitəsi vardı. Sokrat gəncləri yoldan çıxarmaqda və qədim Yunan allahlarına garşı olmaqda ittiham olunmuşdu. Onu mühakimə etmək üçün adi vətəndaşlardan 501 nəfərlik heyət seçilmişdi. Bu heyətin 360 nəfəri Sokratı ölümə məhkum etmişdı və nəhayət zəhər vasitəsilə Sokrat edam olunmuşdu. Bu hadisə Platonun üstündə çox mənfı təsir qoymuşdu. O belə hesab edirdi ki, əgər toplumda filosof elitası hakim olsaydı, bu faciə baş verməzdi. Ayətullah Xomeymi Platonun bu siyasi nəzəriyyəsində filosofların yerini ruhanilərlə dəyişb və ona dini don geydirmişdi və bu vasitəylə velayəte fəqih məfkurəsini yaratmişdi.

 Velayəte fəqih siyasi sisteminin demokratik islahatlar aparması mümkün deyil

 İslahatların yalnız üstyapıda aparılması mənasını verir, yəni bir siyasi sistemin əsas təməllərini qoruyub saxlama şərtilə, onda bəzi reformlar həyata keçirilə bilər. Velayəte Fəqih məfkurəsində yeganə mərkəzi təməl bundan ibartir ki, hökuməti müdafiə edən şiə ruhanilər dini rəhbərin başda olması şərtiylə toplumda hakim elita sayılırlar. Əgər velayəte fəqih məfkurəsində ruhanilərin hakimiyyətinin yerı milli hakimiyyətlə dəyişilsə, bu iş o mənadadır ki, bir yeni siysi sistem yaranıb. Unutmayaq ki, islahat bir siyasi sistimin üstyapısında baş verir, əgər altyapıya əl aparsaq, o siyasi sistemı dəyişmək hesab olunur. Iranda anayasa elə yazılıb ki, onda islahat aparmaq mümkün deyil. Iranın anayasasının 4-cü maddəsində qeyd olunur ki, bütün sahələrdə qanunlar islamidirlər. Bu vasitəylə qanunlar mutləq həqiqət  və müqəddəs sayılırlar və onlarda islahat aparmaq mümkün deyil. Bu hədəfə çatmaq üçün, yəni İranda hakim olan Velayəte faqih sistemində islahatın qarşısını almaq üçün Iranın anayasasının 91-ci və 112-ci maddəsinin əsasında Keşikçilər Şurası və Məsləhət Şurası yaradılıb. Azad tribun