GünAzTv: Mütəxəssislərə görə, qırğız olaylarının bu qədər davam etməsinin çoxsaylı səbəbləri var.

Qırğızıstanda baş verənlər artıq bütün çərçivələri aşıb. Bu hadisələri nə inqilab, nə çevriliş, nə də başqa bir şey adlandırmaq olur. 5 il əvvəl o vaxtkı prezident Əsgər Akayevin devrilməsi ilə nəticələnən qarşıdurma şimaldan başlamışdısa, bu dəfə cənubdan start götürən toqquşmalar Kurmanbek Bakiyevin hakimiyyətdən kənarlaşdırılması ilə sona çatdı. Qırğızıstanın cənubundakı ziddiyyətlərə millətlərarası ədavət də əlavə olunub. İndiki halda nə Qırğızıstanın müvəqqəti hökuməti, nə beynəlxalq qüvvələr proseslərin qarşısını almaqda ciddi addımlar ata bilmir.

Faciənin əhatə dairəsi və qırğınların sayı isə gündən-günə artır. Bəzi informasiya mənbələri bu günə qədər cənubdakı Oş və Cəlalabad bölgələrində 200-dən çox insanın qətlə yetirildiyini, 2 minə yaxın şəxsin müxtəlif bədən xəsarətləri aldığını bildirirlər. Bəzi mənbələr ölənlərin sayının bundan qat-qat çox olduğunu deyirlər. Və bunu belə əsaslandırırlar ki, qırğız adətlərinə görə, həlak olanların qohumları yaxınlarını tez bir zamanda dəfn etdiyindən onların siyahıya alınmasında problemlər ortaya çıxır. Əhalinin bir qismi faciələrdən qurtulmaq üçün qonşu ölkələrdə sığınacaq tapmağa çalışırlar.

Mütəxəssislər qırğız olaylarının bu qədər davam etməsinin çoxsaylı səbəblərini göstərirlər. İlk səbəb kimi hələ Bakiyev devrilərkən irəli sürülən tezis göstərilir: Qırğızıstanın ağır iqtisadi durumu insanları ayağa qaldırdı və onlar mövcud iqtidarı devirdilər. Lakin ötən müddət ərzində iqtisadi sabitliyin yaradılması istiqamətində ciddi addımlar atılmadı. Müvəqqəti hökumət də bu işin öhdəsindən gələ bilmədi. İkincisi, qırğız elitasının arasındakı ziddiyyətlər göstərilir. Üçüncüsü, bəzi ehtimallara görə, məhz Qırğızıstanda ABŞ və Rusiya ciddi rəqabət aparır, ona görə də onlar problemin dərinləşməsini əngəlləyəcək proqramlar irəli sürmürlər. Hadisələr elə formada inkişaf edir ki, artıq bütün günahları Bakiyev və onun yaxınlarının üzərinə də atmaq olmur. Artıq Müvəqqəti hökumətin fəaliyyətindən narazılıq yaranıb və Roza Otunbayeva iqtidarının da devrilmə təhlükəsi var. Bu səbəbdən Müvəqqəti hökumət iyunun 27-dən, yəni referendumun keçiriləcəyi gündən dərhal sonra parlament seçkilərinin vaxtını elan etməyə hazırlaşır. Qırğız xalqı və dünya ictimaiyyətinə ünvanlanan müraciətdə bildirilir ki, məhz Konstitusiya əsasında referendumun və parlament seçkilərinin keçirilməsi ölkənin böhrandan çıxarılmasında ilk addım ola bilər. Xatırladaq ki, seçkilər daha öncə oktyabrın 10-a təyin olunmuşdu, görünür, Müvəqqəti hökumət məhz bu mərhələdə ölkənin fəlakətə yuvarlanacağını dərk edərək seçkilərin vaxtını tezləşdirmək qərarına gəlib.   

Qanlı toqquşmaların qarşısını almaqdan ötrü Qırğızıstana xarici hərbi qüvvələrin yeridilməsi məsələsi də nəzərdən keçirilir. Hətta Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına məxsus qüvvələrin ölkəyə gətirilməsi ilə bağlı müraciətin edildiyi də vurğulandı. Lakin Rusiya bu vəziyyətdə tələsik addım atmağa hazırlaşmır, çünki Qırğızıstanda legitim hakimiyyətin olmaması həmin qüvvələrin statusunu müəyyən etməkdə xeyli çətinliklər yaradır. Rusiya prezidenti Dmitri Medvedev də bildirdi ki, Qırğızıstanda baş verənlər bu ölkənin daxili işidir və onlar özləri vəziyyətdən çıxış yolu tapmalıdırlar. 

Özbəkistan prezidenti İslam Kərimov isə bəyan etdi ki, qırğızlarla özbəklər arasında münaqişə yaratmaq istəyən üçüncü qüvvələr var. Ayrı-ayrı dövlətlər səviyyəsində bəyanatlar verilsə də, Qərbin bölgəyə qoşun yeritməsi mümkün hesab olunmur. Buna avropalıların nə imkanı, nə də siyasi marağı var. Başqa sözlə desək, proseslərə Qərbin fəal hərbi müdaxiləsi istisna edilir. Ən yaxşı halda Avropa İttifaqı ölkəyə öz müşahidəçilərini göndərə bilər. 

Daxildə siyasi qüvvələr arasında anlaşılmayan ziddiyyətlər, təxribatların davam etməsi, münaqişənin vətəndaş qarşıdurmasından millətlərarası ədavətə çevrilməsi ona müdaxilə imkanlarını da azaldır. Üstəlik, inqilab əleyhinə inqilab Qırğızıstanın iqtisadiyyatını məhv edib. Xaricdən gətirilən humanitar yardımlar əhalinin tələbatını ödəmir, qarşıdurmanın kəskin şəkil aldığı Oş vilayətində humanitar fəlakət təhlükəsi meydana çıxıb. Qırğızlarla özbəklər arasında toqquşmaların Böyük Britaniyada həbs olunan prezident Bakiyevin oğlu Maksim Bakiyev tərəfindən stimullaşdırıldığı da bildirilir. İndi Müvəqqəti hökumət əsas fəaliyyətini onun ekstradisiyası istiqamətində qurub. Ancaq müşahidəçilər qeyd edirlər ki, əgər dünya birliyi bu məsələlərə real təsir göstərməsə, ölkə daxilində yeni cinayətkar qüvvələrin açıq fəaliyyətə keçəcəyi istisna edilmir. İctimai Kanalın Analitik Qrupu