GünAzTv: Türk Dünyası Araşdırmaları Vəqfinin başqanı Turan Yazqanın “Ekspress” qəzetinə verdiyi müsahibəsini olduğu kimi təqdim edirik:Səhhətindəki ciddi problemlərə baxmayaraq, Türk Dünyası Araşdırmaları Vəqfi başqanı, doktor Turan Yazqan 3 ildən sonra Azərbaycana səfərə gəlib. Qeyd edək ki, T.Yazqan paytaxtımızda 1992-ci ildən fəaliyyət göstərən Türk Dünyası Bakı Atatürk Liseyinin və Azərbaycan İqtisad Universiteti nəzdində fəaliyyət göstərən Türk Dünyası Bakı İşlətmə fakültəsinin yaradılmasının təşəbbüskarı və təşkilatçısıdır. Bizimlə söhbətində Vəqf başqanı bildirdi ki, səfərinin məqsədi bu təhsil müəssisələrində vəziyyətlə yerində tanış olmaq olub.

- Səhhətimdəki problemlər ucbatından son 3 il ərzində Azərbaycana gələ bilməmişdim. Ona görə də, bu torpaqlar, burada təhsil verdiyimiz tələbə və şagirdlər, müəllimlərimiz üçün çox darıxmışdım. Bunun üçün də nəyin bahasına olursa- olsun, hətta xəstə olmağıma rəğmən Bakıya gəldim. Şükürlər olsun ki, hər iki məktəbimizin buraxılış tədbirlərində iştirak etdim. Çox xoşbəxt oldum və qürur duydum. - Hər il zəka testindən sonra Bakı Atatürk Liseyinə qəbul ediləcək şagirdlərin sayının artırılması məsələsi ortaya çıxır. Lakin qəbul sayı az olduğu üçün imtahan verən uşaqların böyük əksəriyyəti kənarda qalır. Eləsə, sayın artırılması istiqamətində yenilik gözlənilirmi? - Təəssüflər olsun ki, yox. Çünki indiki durumda heç bir şey etmək imkanımız yoxdur. Məsələ burasındadır ki, biz də şagird sayının artmasını istəyirik. Çünki hər il məktəbimizə qəbul zamanı bilikləri, bacarıqları olsa da, bəlli say ucbatından böyük sayda uşaqları qəbul edə bilmirik. Halbuki onlar imtahana böyük ümidlə, xüsusi hazırlıqla, gözəl geyinib, sinələrində Türkiyə və Azərbaycanın döş nişanlarını taxaraq gəlir. Bu il də belə olub. 300-ə yaxın uşaq imtahan verib. Lakin biz yer qıtlığı ucbatından onların cəmi 25-ni qəbul edə bilirik. Bacarıqlıların sayı isə bundan 2-3 dəfə çoxdur. Hazırda Bakı Atatürk Liseyinin yerləşdiyi məktəbin yalnız kiçik bir hissəsi bizə məxsusudur. Bu kiçik yerdə 750 şagirdə təhsil veririk. Həmin binanın digər 2/3 hissəsini də bizə versələr, o zaman şagird sayını artıra bilərik. - Ümumiyyətlə, Türk Dünyası Araşmalar Vəqfinin xətti ilə Türkiyədən kənarda nə qədər şagird təhsil alır?- Hazırda Türkiyədən kənarda türk ölkələrdə təhsil verdiyimiz 4000 şagirdimiz var. - Siz zaman-zaman türk dünyası ilə bağlı çeşidli tədbirlərin təşəbbüskarı, ideyaların müəllifi olmusunuz. Bəs, bu gündən baxanda türk dünyasının sabahını necə görürsünüz?- Türk dünyasının mənim düşündüyüm yerə getməsinin şərtləri var. Təəssüflər olsun ki, türk dünyası o yerə getmir. Çünki bəzi türk ölkələrdəki siyasi iradələr çox səmimi olaraq bu məsələyə əyilə bilmir. Bunun da səbəbi var. Belə ki, həm daxili, həm də xarici problemləri çoxdur. Ən böyük nöqsanlardan biri isə işin təməlinə enilməməsidir. - Təməl deyəndə nəyi nəzərdə tutursunuz? - Mən 1980-ci ildən bəri hər bir çıxışımda bəyan edirəm ki, bu işin təməli əlifbadır. Bizim, türk dünyasının 38 cür əlifbası var. Halbuki heç bir dilin iki əlifbası yoxdur. Bu, bizə qəsdən düşünülmüş şəkildə tətbiq edilmiş bir işdir. Bu, bizi, türk dünyasını bölmək üçün həyata keçirilmiş bir plandır. Deməli, ağıllı addım atmalıyıq. Yəni, madam ki, bizi əlifba ilə bölüblər, o zaman biz də əlifba ilə birləşməliyik. Yəni, türk dünyasını birləşdirmək üçün bundan asan bir iş ola bilməz. Türk dünyasının bütün ölkələrinin vahid əlifbaya keçməsi vacib və lazımdır. Əlifba birliyi əldə edilməyəcəyi təqdirdə türk dünyası layiq olduğu yerə gedə bilməyəcək. Çox yaxşı haldır ki, bu gün Azərbaycan latın əlifbasına keçib. Məncə, bu proses Orta Asiyaya doğru irəliləməlidir. - Dediniz ki, bəzi türk ölkələrində siyasi iradə ortaya qoyulmur. Bəlkə də kənar güclər, konkret olaraq Qərb bu iradənin ortaya qoyulmasına mane olur...- Siyasi iradə əlifba məsələsinə məktəblərdən başlaya, şagirdlərimiz arasında türk birliyi ideyası formalaşdıra bilər. Hələ qanlı-qadağalı sovetlər dönəmində şairlər, yazıçılar, bəstəkarlar, qeyrətli ziyalılarımız gizli də olsa, türklük üçün mesajlar veriblər. Bu üzdən onların başı bəlalar çəkib. Məsələn, təkcə Bəxtiyar Vahabzadə hansı təqiblərə tuş gəlib, bunu hər kəs bilir. Lakin bu təqiblərə baxmayaraq, bizlər gizli də olsa, türklüyümüz haqda məlumatlana bildik. Daha doğrusu, sizlər. Buna görə ziyalılarımıza borcluyuq. Əslində, bəlkə də Leninə borcluyuq. - Nə üçün Leninə?- Çünki Leninin yazılı bir əmri vardı. Bu əmr türklərin yalnız mədəniyyət və sənət sahələri üzrə yetişdirilməsini nəzərdə tuturdu. Ona görə də keçmiş SSRİ ərazisindəki türklər siyasi, iqtisadi, idarədən uzaq tutulmuşdular. Geriyə yalnız rəssamlıq, rəqs, musiqi, opera, teatr kimi sənət sahələri qalmışdı. Allahdan ki, belə olmuşdu. Çünki bunun sayəsində türk mədəniyyətini yaşatma imkanı əldə etmişik. Hətta bir çox yerlərdə gizlədilmiş bir türkçülük ruhu da yaşadılıb. - XXI əsr türk əsri olaraq tanımlandı. Bəs, bu əsrə sahib olmağa gücümüz varmı?- Öncə onu deyim ki, heç bir şey sözlə olmur. Yəni, bizlər "XXI əsr türk əsridir" deməklə, bu əsrə sahib ola bilmərik. Sözlə, arzu ilə yanaşı, iş də görməliyik. "Olacaq" demək əvəzinə, "XXI əsr türk əsri olmalıdır!" deyərək, lazım olanı etsək, daha doğru olar. Qısası, "olmalıdır!" qərarında olan, bu şüurla yetişən gənclərimiz olmalıdır. Lakin indiki şəkildə davam etsək, XXI əsr türk əsri olmayacaq. Çünki türk torpaqları əcnəbilər tərəfindən sömürülür, neftimiz-qazımız istismar edilir. Bu işğalçılıq davam edir. Qazaxıstan nefti hələ də Rusiya vasitəsilə Türkiyəyə axır. Biz Türkmənistan qazını Rusiyanın üzərindən keçməklə almaq məcburiyyətindəyik. Beləliklə, istismar olunuruq. Axı, Xəzərin altı ilə Türkmənistan qazını Türkiyəyə nəql etmək olar. Yaxud, Azərbaycanın qətiyyəti və siyasi iradəsi hesabına başa gəlmiş Bakı-Tbilisi-Ceyhan xətti var və Qazaxıstan neftini, deyək ki, Aktau-Bakı-Tbilisi-Ceyhan vasitəsilə Türkiyəyə nəql etmək olar. Bununla həm türk dünyası birbaşa əlaqə qura bilər, həm də soyulmağımıza son qoyular. Türkmənistan Rusiya ilə enerji nəqli ilə bağlı 25 illik müqavilə imzaladı. ABŞ isə gəldi, insanları qətlə yetirdi və İraq neftini ələ keçirdi. Eyni zamanda, 25 il sonranı yüzdə-yüz təminat altına almaq üçün Əfqanıstana əsgər yeritdi. Çünki Əfqanıstan düyün nöqtəsidir, qızıl nöqtədir. Əfqanıstan tarix boyunca çox böyük önəm daşıyıb və bu gün də daşıyır. Bütün bunları xatırlatmaqla demək istəyirəm ki, XXI əsrin türk əsri olması üçün hadisələri düzgün dəyərləndirməli, özümüzə, bizim olanlara sahib olmalıyıq. Dildə, fikirdə, əməldə birliyə nail olmalıyıq.  Aqil Camal