GünAzTv: Ötən həftə İranın nüvə proqramı üçün bəlkə də həyati əhəmiyyət kəsb edən hadisə baş verdi.

Beynəlxalq birlik sazişin uğurunu qeyd etməmiş BMT TŞ-na növbəti qətnamə layihəsi təqdim edildi.

Ötən həftə İranın nüvə proqramı üçün bəlkə də həyati əhəmiyyət kəsb edən hadisə baş verdi. Tehranda İran, Türkiyə və Braziliya liderləri nüvə yanacağı mübadiləsinə dair saziş imzaladılar. Bu sənədin sanksiyaların tətbiqinin ertələnməsinə gətirib çıxaracağı gözlənilirdi. Amma, deyəsən, proseslər elə də rəvan getmir. Belə ki, beynəlxalq birlik Tehran toplantısının uğurunu qeyd etməmiş ABŞ və müttəfiqləri BMT Təhlükəsizlik Şurasına növbəti qətnamə layihəsini təqdim etdi. İndi tərəflər arasında söz savaşı davam edir, bununla belə, rəsmi Tehran özünün nüvə enercisinə sahib olmaq hüququndan imtina etməyəcəyini deyir.

Türkiyəyə göndəriləcək uran İranın mülkiyyəti olaraq qalacaq

Beləliklə, İran az zənginləşdirilmiş uranın Türkiyə ərazisində zənginləşdirilməsinə icazə verdi. Bu proses sonradan necə gedəcək və hansı məsələlər diqqət mərkəzində olacaq? Siyasi şərhçi Aydın Musayev hesab edir ki, əgər Altılıq ölkələri səmimi olsalar, imzalanmış sənəd nüvə proqramı ətrafında yaranmış problemin həllinə təkan verə bilər.

Üçtərəfli sənədə əsasən, İran Türkiyəyə 1200 kiloqram az zənginləşdirilmiş uran göndərməli və bir il ərzində yanacaq xammalı şəklində 120 kiloqram zənginləşdirilmiş uran əldə etməlidir. Hadisə ilə bağlı açıqlama verən İran prezidenti Mahmud Əhmədinecad ümid etdiyini bildirib ki, Altılıq ölkələri sanksiya tətbiqi ilə bağlı siyasətlərini dəyişəcək. Dövlət başçısı yaxın zamanlarda MAQATE-ni sənədin detalları ilə tanış edəcəklərini də vurğulayıb. Burada Tehranın nüvə silahının yayılmaması ilə bağlı öhdəliklərə əməl edəcəyi göstərilir. İlkin razılaşmalara görə, sazişin həyata keçməsinə MAQATE nəzarət edəcək və onun realizəsinə bir aydan sonra başlanacaq. Bununla belə, İranın xarici işlər naziri Mənuçöhr Mottaki Türkiyəyə göndəriləcək uranın İranın mülkiyyəti olaraq qalacağını deyir. Bu isə o deməkdir ki, bir il ərzində Tehran özünə lazım olan yanacaq xammalını ala bilməsə, uran yenidən geri qaytarılmalıdır. Ona görə də ekspertlər nüvə proqramı ətrafında bütün suallara aydınlıq gətirildiyini düşünmürlər.  

Bəs görəsən, beynəlxalq birlik üçtərəfli Tehran sazişinə necə yanaşır? Onlar İranın nüvə silahına sahib olmaq təhlükəsinin tam aradan qalxdığına inanırlarmı? Sənədlərin imzalanmasından dərhal sonra açıqlama verən Türkiyənin xarici işlər naziri Əhməd Davudoğlu bildirdi ki, sazişin imzalanması ilə İrana qarşı yeni sanksiyaların tətbiqi üçün əsas da aradan qalxıb. Bu da mövcud problemin dinc yolla həllini sürətləndirə bilər.

Qərb hələ də İrandan inandırıcı cavablar gözləyir

İranın nüvə proqramına münasibətdə əsas maraqlı ölkələrin mövqelərində oxşarlıq nəzərə çarpır. Məsələn, Rusiya prezidenti Dmitri Medvedev qeyd edir ki, bu razılığın beynəlxalq ictimaiyyətin tələblərinə cavab verməmək ehtimalı var. Ona görə də İran da daxil olmaqla bu məsələyə aiddiyatı olan bütün tərəflərin iştirakı ilə əlavə müzakirələr aparılmalıdır. Fransa tərəfi hesab edir ki, narahat olmaq, qorxmaq və şübhələnmək üçün əsaslı səbəblər var. Qərb hələ də İrandan inandırıcı cavablar gözləyir və əldə edilən razılıq bu cavabların yalnız bir hissəsidir. Böyük Britaniya hökuməti sənədin qəbuluna baxmayaraq, yeni sanksiyaların tərəfdarı olduğunu bəyan edir. Ağ ev rəsmiləri bu irəliləyişi müsbət addım adlandırsalar da, Birləşmiş Ştatlarda İranın, üzərinə götürdüyü öhdəlikləri sonadək yerinə yetirəcəyi barədə şübhələr qalır. Nəhayət, Almaniya hökuməti də hesab edir ki, İranın daxildə nüvə materiallarını zənginləşdirib-zənginləşdirməyəcəyi məsələsi açıq qalır. Qeyd edək ki, Moskva və Pekin əvvəllər İrana qarşı yeni sanksiyaların əleyhinə olsalar da, son aylar bu məsələdə onlar Birləşmiş Ştatlar, Böyük Britaniya və Fransanın mövqeyini dəstəkləyirlər.

Tehran sazişi çox ciddi beynəlxalq sənəddir

Beləliklə, açıq görünür ki, «altılıq» ölkələri üçtərəfli sazişə müsbət yanaşsa da, onun nüvə probleminin tam həllinə gətirib çıxaracağına inanmırlar. Bu da BMT Təhlükəsizlik Şurasına yeni qətnamə layihəsinin təqdim edilməsinə təkan verdi. ABŞ-ın dövlət katibi Hillari Klinton bildirib ki, layihə İran maliyyə institutlarına və şirkətlərinə qarşı sanksiyaların sərtləşməsini, İranın yük gəmilərinin yoxlanılmasını nəzərdə tutur. 

İndi analitiklərin çoxunu bir sual düşündürür: Tehran sazişi ilə sərt sanksiyalar mərhələsindən diplomatik danışıqlar mərhələsinə qəti şəkildə keçildimi? ABŞ və onun müttəfiqləri bundan sonra Tehran əleyhinə nüvə ittihamlarından başqa digər ittihamlar irəli sürə bilərmi?

Bütün çatışmazlıqları ilə bərabər Tehran sazişi çox ciddi beynəlxalq sənəddir və Türkiyənin regional imicinin möhkəmlənməsində əhəmiyyətli rol oynaya bilər. Mütəxəssislər rəsmi Ankaranın son fəallığının onun bir neçə istiqamət üzrə mövqelərinin güclənməsinə təkan verəcəyini bildirirlər. Birincisi, üçtərəfli uran razılaşması BMT TŞ-də iyun ayında İrana qarşı mümkün sanksiya tətbiqi ərəfəsində münasibətin yumşalmasına gətirib çıxara bilər ki, Türkiyənin vasitəçilik missiyası burada həlledici təsirə malikdir. Saziş başqa bir tərəfdən də Ankara üçün vacibdir, belə ki, Türkiyə, özünü beynəlxalq əhəmiyyətli problemlərin həllində iştirak edən vacib dövlət kimi göstərməyə başlayır. Digər tərəfdən, İran Türkiyə üçün Avropaya qaz nəql edən perspektiv ölkəyə çevrilir. Bu sənədə rəğmən, Türkiyə çoxdan qəbul olunmaq istədiyi Avropa İttifaqı ilə dialoqda mövqelərini möhkəmləndirməyə başlayır. Ankara Yunanıstanla da münasibətlərdə yeni siyasi kursa keçir. Kipr adası üzərində əvvəllər mövcud olan ziddiyyətlərin kənara atılaraq Yunanıstanın maliyyə böhranından çıxmasına yardım göstərmək niyyətləri və onunla hərtərəfli əməkdaşlığa çalışması Türkiyənin ciddi regional gücə çevrildiyinin təzahürü sayılır. Şübhəsiz, Türkiyənin həm «sərhəd açılımı» kampaniyası, həm Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli, həm də İran, Ermənistan, Yunanıstan və digər ölkələrlə sıx təmaslara başlaması onun regional gücdən beynəlxalq gücə də çevrilməsinə təkan verə bilər.

«1-ci kanal»ın Analitik Qrupu