GünAzTv: Türkiyə və Braziliyanın İranla imzaladığı nüvə razılaşması ABŞ (Amerika Birləşmiş Ştatları) və BMT-ni bir-birinə zidd bəyanatlar verməyə məcbur etdi.

Obama narazılıq, Pan Gi Mun isə razılıq edir

Türkiyə və Braziliyanın İranla imzaladığı nüvə razılaşması ABŞ (Amerika Birləşmiş Ştatları) və BMT-ni bir-birinə zidd bəyanatlar verməyə məcbur etdi. Prezident Obama nüvə razılaşmasına imza ataraq Irana hərəkət etmək imkanı yaradan Braziliya və Türkiyə liderlərinə bir o qədər də isti yanaşmadı. BMT-nin baş katibi Pan Gi Mun isə Iranla bağlı məsələdə Ərdoğan və Lulanın diplomatik səylərini təqdir etdi.“Nyu-York Tayms” qəzetinin yazdığına görə, Obama ötən ay keçirilən Nüvə Təhlükəsizliyi sammiti zamanı görüşdüyü dünya liderlərinə BMT şərtlərini yerinə yetirməməsi üçün Irana bəhanə yaratmamaq xəbərdarlığı etmişdi.BMT Baş katibi Pan Gi Mun Tehranda imzalanmış razılaşmanın TŞ-da Irana qarşı tətbiq oluna biləcək sanksiyaları dayandıracağına hər hansı təsiri olacaqmı? - sualına da aydınlıq gətirib. Baş katib şəffaflıq və açıqlığın son dərəcə mühüm olduğunu bildirib. “Bu razılaşma Beynəlxalq Atom Enerjisi üzrə Agentliyin (MAQATE) və Beynəlxalq aləmin daha fəal şəkildə prosesə cəlb olunması halında müzakirələrə müsbət təsir edə bilər. Artıq Türkiyə, Braziliya və Iran arasında imzalanan razılaşma MAQATE-yə təqdim olunub. Düşünürəm ki, Iran rəsmiləri də quruma məktub göndərəcəklər. MAQATE-nin də bu razılaşmanı müsbət dəyərləndirməsini gözləyirəm”,- deyə P.G.Mun bildirib. BMT Baş katibi Iranın nüvə proqramı ilə bağlı TŞ-nın qərarlarına tamamilə riayət etməli olduğunu bir daha xatırladıb. Tərəflərin bu məsələni də müzakirə etmələri üçün danışıqlara başlamasının vacibliyini vurğulayıb.

Türkiyə və Braziliya sanksiyaları dəstəkləmir

Bütün bunların ardından Türkiyənin xarici işlər naziri Əhməd Davudoğlu BMT TŞ-də Irana qarşı sanksiyaların tətbiq olunması məsələsinin ertələnməli olduğunu bildirib. “Indi Irana qarşı sanksiyaların tətbiqi doğru qərar olmaz”- deyə Türkiyə xarici siyasət idarəsinin rəhbəri bildirib. Davudoğlu “Reuters” agentliyinə verdiyi müsahibədə Iranın kimsənin gözləmədiyi səylər göstərdiyini qeyd edib. Nazir hətta Iranın nüvə silahı əldə etməklə bağlı planının olmadığına əmin olduğunu da vurğulayıb. “Regionda nüvə silahı və yeni sanksiyalar istəmirik. Çünki sanksiyaların iqtisadiyyatımıza, enerji siyasətimizə və xüsusən də qonşularımızla olan münasibətlərimizə mənfi təsir göstərəcəyi istisna olunmur”.Braziliyanın BMT-dəki daimi nümayəndəsi Mariya Luiza Riberio da təmsil etdiyi ölkənin Iran məsələsində sanksiyalar tətbiq olunmasını müzakirə etməyəcəyini bildirib. Diplomat Iranın nüvə proqramında bazar ertəsindən etibarən dəyişikliklər olduğunu qeyd edib. Türkiyənin ardından Braziliya xarici işlər naziri Selso Amorim da Irana zaman verilməsinin vacib olduğunu bildirib. “Iran mayın 17-də imzalanmış razılaşmanın qeyd şərtsiz həyata keçirilməsini təmin etməlidir. Əks halda danışıqlar və problemin dinc həlli iflasa uğraya bilər”. Maraqlı burasıdır ki, BMT TŞ-də veto hüququ olan Rusiya, Çin, Ingiltərə və Fransa da bu razılaşmanı dəstəkləyir. Həmin dövlətlərin marağında olan iki əsas məsələ sənəddə öz əksini tapıb. Bunlardan biri Iranın nüvə proqramı ilə bağlı yük daşıyacaq şübhəli gəmilərin saxlanılaraq təftiş edilməsi, ikincisi isə hərbi təyyarələrin, qırıcı helikopterlərin və savaş gəmisi kimi ağır silahların satılmasını qadağan edən bənd də daxil edilib.Irana qarşı sanksiyalar məsələsində ABŞ-la razılığa gələn Çinin BMT-dəki daimi nüməyəndəliyinin rəhbəri Li Bao Donq isə maraqlı açıqlama verib: “Tehrana qarşı tətbiq oluna biləcək sanksiyalar ölkəmizlə Iran arasındakı ticari əlaqələrə təsir etməyəcək”.

Türkiyə və Braziliya səhv etdi

ABŞ-ın keçmiş prezidenti Cimmi Karterin Latın Amerikası üzrə milli təhlükəsizlik müşaviri olmuş Robert Pastora görə Türkiyə və Braziliya vasitəçi olduqları razılaşmada iki böyük səhv etdilər: “Braziliya və Türkiyənin səyləri təqdirəlayiqdir. Ərdoğan və Lula Irana nüvə proqramı ilə əlaqədar təzyiqlərin azalmasının qarşısını almaq üçün rəsmi Tehrana köməklik göstərdilər. Ancaq, Türkiyə və Braziliya Qərbi narahat edəcək iki səhv etdi”.Keçmiş müşavir bu səhvlərin ciddi olduğunu da gizlətməyib: “Birincisi, Irana nüvə silahı əldə edəcək qədər zənginləşdirilmiş uran saxlamağa imkan yaratdılar, ikincisi isə əldə olunmuş razılaşmaya tam olaraq beynəlxalq nəzarəti təmin etmədilər”,- deyə Pastor bildirib. Vaşinqtondakı Amerika Univeristetində çalışan Pastorun sözlərinə görə, Braziliyanın bu məsələdə aparıcı rola sahib olması və ya Irana qarşı formalaşmış birliyi zəiflətməyə səy göstərdiyi hələ ki, tam aydın deyil. Braziliya prezidenti Lula Silva da əldə olunan razılaşmanın problemin tamamilə həlli üçün yetərli olmadığını bildirib. Prezident onu da bildirib ki, razılaşma beynəlxalq arenada inamlı qarşılanacaq və daha geniş tərkibli müzakirələrin aparılmasına yol açacaq.Lula “diplomatiyanın zəfəri” kimi vurğuladığı razılaşmayla ABŞ və digər güclü müttəfiqlərinin təzyiqini hiss edə bilər. Belə ki, razılaşmadan sonra Rusiya və Çini də yanına alan qərb dövlətləri Vaşinqtonun təklifi ilə Irana qarşı yeni sanksiyaların qəbul olunması üçün qapalı toplantı keçirdilər. Braziliya Universiteti Xarici Əlaqələr Insititutunun direktor müavini Alsides Kosta Vazın sözlərinə görə, Iranı yenidən danışıqlara qoşmağa köməklik edən prezident Lula bunun qarşılığını gözlədiyi kimi, özünü böyük risqə atıb.Analitiklərin fikrincə, Lula Vaşinqtonu qarşısına alaraq yürütdüyü siyasətlə Braziliyanın BMT TŞ-də daimi üzv olmasını da risqə atır. Braziliya prezidentinin xarici siyasət məsələləri üzrə müşaviri Aurelio Qarsiya bu məsələyə də toxunaraq bildirib ki, ölkə başçısı mayın 17-də imzalanmış razılaşmanın bəzi ölkələri hiddətləndirəcəyini bilir. Və BMT TŞ-nın tərkibinin genişləndirilməsinin risq altında olduğunu anlayır.

Iran Tükiyədən istifadə edir

Türkiyə-Braziliya-Iran arasındakı razılaşmadan daha çox narahatlıq keçirən dövlətlərdən biri Israildir. Ölkənin mətbu orqanlarında bu məsələyə xüsusi önəm verilir. Hətta Israil televiziyaları açıq şəkildə “Iran Türkiyədən istifadə edir” kimi fikirlər səsləndirir.Israil KIV-də səslənən fikirlərdə əsasən rəsmi Tehranın Ankara vasitəsilə bütün dünya ilə oyun oynadığı qeyd olunur. “Razılaşma yaranacaq böhranın aradan qaldırılmasına və molla rejiminin nüvə silahı əldə etmək istəyindən yayınmasına yetərli olmayacaq. Əksinə, Irana qarşı uzun zamandır planlaşdırılan sanksiyaların tətbiqi gecikəcək. Rusiya və Çinin Iranla mükəmməl iqtisadi münasibətlər qurmasına əlavə bəhanələr verəcək”. Israili daha çox narahat edən amil isə açıq olaraq Türkiyənin Irana yaxınlaşmasıdır. “Rəsmi Tehran ona qarşı yönəlmiş təzyiq və sanskiyalardan yayınmaq üçün razılaşmanı imzaladı. Hətta Israilin strateji tərəfdaşı olan, bir çox regional məsələlərdə ortaqlıq etməyə maraqlı olduğu Türkiyəni də bu oyuna alət etməyi bacardı”. Azadlıq qəzeti