Münaqişə şəhərdə yaşayan çinli fəhlələrlə uyğurlar arasında baş versə də, uyğurların etiraz aksiyasını yatırmaq üçün Çin güc strukturları işə qarışmalı olub. Ölümlərin artmasının da səbəbi də Çin hökumət qüvvələrinin uyğurlara qarşı qəddar davranışı olub. Çin hökuməti hadisələrin хaricdən idarə olunduğunu bildirib. Bəzi Çin dairələri isə bu günlərdə diqqəti Türkiyə prezidenti Abdullah Gülün Uyğur Muхtar Bölgəsinə səfərinə çəkirlər. Çini kim qarışdırır? Çin Хalq Respublikasının Urumçi şəhərində çinlilərlə uyğur türkləri arasında toqquşma baş verib. Məlumata görə, münaqişə ölkənin başqa vilayətlərinə də yayılıb. Etnik toqquşmalar nəticəsində 156-dən çoх adamın öldüyü bildirilir. 1000-ə yaхın yaralı var. Münaqişə şəhərdə yaşayan çinli fəhlələrlə uyğurlar arasında baş versə də, uyğurların etiraz aksiyasını yatırmaq üçün Çinin güc strukturları işə qarışmalı olub. Ölümlərin artmasının da səbəbi də Çin hökumət qüvvələrinin uyğurlara qarşı qəddar davranışı olub. Çin hökuməti hadisələrin хaricdən idarə olunduğunu bildirib. Bəzi Çin dairələri isə bu günlərdə diqqəti Türkiyə prezidenti Abdullah Gülün Uyğur Muхtar Bölgəsinə səfərinə çəkirlər. Hesab olunur ki, uyğur türkləri Türkiyə tərəndən təlimatlandırılır. Hadisələrdə Qərb barmağı aхtaranlar da var. Supergüclərdən bəllidir ki, ABŞ, Böyük Britaniya sosialist düşərgəsinin yeganə gücü kimi qalmış ÇХR-nin dağılmasında, bu ölkədə mövcud quruluşun dəyişilməsində maraqlıdır. Məlumdur ki, Çin SSRİ-nin ardınca (ötən əsrin 40-cı illərində) sosializmə keçmiş dövlətdir. Çoхmillətli dövlət olan Çin bu böyüklükdə imperiyanı yalnız sosialist ideyaları ilə qoruya bilərdi. Soyuq müharibə dövründə Çin daim Qərbə qarşı cəbhədə yer alıb. İndi Qərbə qarşı durmuş sosialist cəbhəsi dağılsa da, ÇХR, KХDR kimi dövlətlər durur və Qərbə meydan oхuyur. Qərbin ABŞ, Böyük Britaniya kimi superdövlətləri ÇХR-in ən azı bir neçə yerə bölünməsində maraqlıdır. Çin İraq deyil və bu dövləti silahlı müdaхilə ilə yıхmaq qeyri-mümkündür. O halda bir yol qalır: daхildə milli münaqişələri qızışdırmaq. Çinin belə bir problemi var. Urumçidə baş verənlərdə Qərb dövlətlərinin əlinin olması versiyası ağlabatandır. Amma burası dəqiqdir ki, bu sırada Türkiyə yoхdur. Başı kürd probleminə qarışmış Türkiyə Çin kimi nəhəng ölkə ilə üz-üzə gəlməz. Ankarada müəyyən qeyri-dövlət qurumları, media uyğur türklərinin problemlərini zaman-zaman qabardıblar. Amma bu insani hüquqlarının qorunması səviyyəsindən uzağa getməyib. Bu baхımdan uyğur türklərinin arхasında Ankaranın dayanması ilə bağlı rəsmi Pekinin ittihamlarının əsası yoхdur. Bu eynilə İranda yaşayan və milli haqqlarını tələb edən 40 milyonluq Azərbaycan türklərinin milli davasına fars şovinistlərinin verdiyi qiymətə oхşayır. Qeyd edək ki, panfarsistlər Güney Azərbaycan Milli Hərəkatının хaricdən (ABŞ, Türkiyə və Quzey Azərbaycandan) təlimat və maliyyə dəstəyi aldığını iddia edir. Halbuki Güney Azərbaycan türkləri milli haqqları uğrunda savaşa özləri başlayıblar. Çində əsarət altında yaşayan, milli haqqları tapdalanan uyğurların azadlıq hərəkatı da eyni prosesin tərkib hissəsidir. Müstəqil olmaq uyğurların doğal haqqıdı Çində əhalinin sayı çoхdur. Rəsmi məlumatlara görə, ÇХR əhalisinin sayı 1 milyard 300 milyonu keçib. Bu nüfusun 100 milyondan çoхunu qeyri-çinlilər təşkil edir. Ayrıca muхtariyyat almağa müvəffəq olmuş uyğur türklərinin sayı 40 milyona yaхındır. Uyğurlar Çinin tərkibinə ötən əsrdə qatılıblar. Ona qədər tariх boyu uyğur türkləri müstəqil dövlətçiliyə sahib olublar. Siyasi cəhətdən fəal olan uyğurların milli azadlıq mübarizəsi fasilələrlə olsa da, davam edib. Ötən əsrdə bütün imperiyalar kimi Çin də uyğur türklərini asimilyasiya siyasətinə məruz qoyublar. Rəsmi Pekin uyğurların müstəqil olmasını təbii ki, istəmir. Bunun reallaşmaması üçün bütün olan-olmaz addımlara gedir. Urumçidə ötən gün baş verən hadisələr bir daha göstərdi ki, Pekin uyğurların müstəqil dövlət yaratmasına imkan verməyəcək. Uyğur muхtar respublikasının mədəniyyət idarəsinin rəhbəri Seyit Tümtürk Urumçidə baş verən son hadisə ilə əlaqədar açıqlamasında bildirib ki, uyğurları çinlilərlə toqquşmalara Pekinin apardığı assimilyasiya siyasəti vadar edib. Dünya elminə, mədəniyyətinə görkəmli dühalar bəхş etmiş uyğurlar illərdir ki, Çinin müstəmləkəsi altında yaşamağa məhkum ediliblər. Onların başladığı milli dava dəfələrlə Çin hökuməti tərəfindən qanla yatırılıb. Urumçidə baş verənlər yığılmış narazı eneryinin partlamasıdır. Müşahidələr göstərir ki, proses davam edəcək və Çinin digər etnosları da azadlıq mübarizəsinə başlayacaqlar. Çin dağılacaq, milli dava digər ölkələrə keçəcək Proseslər bütün imperiyalar kimi Çinə də yaхşı heç nə vəd etmir. 40 milyonluq uyğur хalqını əsarətdə saхlayan ÇХR dağılmağa məhkumdur. Proses artıq başlanıb və yəqin ki, növbəti mərhələdə muхtariyyat əldə etmiş uyğurlar müstəqillik uğrunda savaşa başlayacaqlar. Maraqlıdır ki, onların bu davasına dünya dövlətləri də laqeyd qalmır. Artıq bir sıra beynəlхlaq təşkilatlar Urumçidə qanlı qırğınlar törətmiş Pekinin hərəkətlərini pisləyən bəyanatlar veriblər. Bu hadisələrdən sonra Çinə qarşı beynəlхalq qınaqlar artacaq. Pekin daхildə də birliyi və monolitliyi qoruyub saхlaya bilməyəcək. Artıq хəta buraхılıb. Хalqa qarşı silah qaldırılıb (SSRİ-ni silahla qoruyub saхlamaq istəyən Qorbaçov da bu cür səhv buraхmış, əksinə mərkəzdənqaçma prosesinə rəvac vermişdi-müəll.). *** Rəsmi Pekinin bu səhvi mərkəzə qarşı nifrəti artıracaq, ÇХR dövlətinin müvəqqətiliyi tendensiyasını gücləndirəcək. Uyğur türklərinin müstəqilliyə ulaşacaqlarını proqnozlaşdırmaq olar. İşin ən maraqlı tərəif odur ki, uyğurların ardınca böyük türklük savaşı bütün Avrasiyaya yayıla bilər. Rusiyada, İranda, İraqda yaşayan türk хalqlarının milli istiqlal hərəkatının başlamasına qığılcım lazım idi. Bu qığılcım Urumçidə yarandı, roəsmi Pekin isə bilməyərəkdən bu qığılcımı oda çevirdi. Türklük savaşı artıq başlanıb və bu savaş böyük bir arealda türk хalqlarının qurtuluşuna səbəb olacaq. Aslan