Sabit Bağırov: “Elçibəy şəxsən mənim üçün ideal rəhbər olub” «Insanların mənliyinə toxunmadan onlarla davranmaq ilahi bir qabiliyyətdir və hər kəsə məxsus deyil» Bu gün Əbülfəz Elçibəyin 70 illik yubileyidir. “Azadlıq” olaraq, Milli Azadlıq Hərəkatının lideri ilə bağlı müsahibələri davam etdiririk və budəfəki qonağımız ARDNŞ-in sabiq prezidenti Sabit Bağırovdur. - Sabit bəy, Əbülfəz Elçibəyin 70 illiyi gəlir. Siz bir vaxtlar onun komandasında ən vacib postlardan birində - ARDNŞ-in prezidenti vəzifəsində çalışmısınız. Əbülfəz bəylə tanışlığınız nə vaxtdan idi və onun sizə ilk tapşırıqları nədən ibarət olub? - Səhv etmirəmsə, Əbülfəz bəyi ilk dəfə 1988-ci ildə Üzeyir bəy Hacıbəyovun ev muzeyində görmüşəm. Burada Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin yaradılması məsələləri müzakirə edilirdi. Həmin toplantıda bir sıra tanınmış ziyalılarımız iştirak edirdi. Bunların arasında rəhmətlik Xudu Məmmədov da var idi. Bir-birimizlə isə 1989-cü ilin mart ayında tanış olmuşuq. 1988-ci ilin ikinci yarısı və 1989-cu ilin birinci rübü dövründə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin yaradılması prosesləri gedirdi və bu istiqamətdə mənə məlum olan ən azı üç qrup formalaşmaqda idi. Mən bunlardan birinə qoşulmuşdum. Bu qrup əsasən Bakı alimlər klubunun üzvlərindən ibarət idi. Qrup bir neçə istiqamət üzrə fəaliyyətə başlamışdı: AXC Proqram və Nizamnaməsi layihələrinin hazırlanması, AXC Iqtisadi islahatlar konsepsiyasının hazırlanması, müəssisə və təşkilatlarda AXC özəklərinin yaradılması və sair. Eyni işlər başqa qruplarda da aparılırdı. Başqa qruplardan biri “Varlıq” cəmiyyəti idi. Əbülfəz bəy bu qrupda idi. 1989-cu ilin əvvəlində iki qrupun nümayəndələri görüşərək birləşmə məsələsini müzakirə etdilər. Daha sonra iki qrup birləşərək mart ayında AXC Müvəqqəti Təşəbbüs Mərkəzini yaratdı. Bu qrupa 30-dan çox xalq hərəkatı fəalları daxil idi, o cümələdən Elçibəy. Mən də bu qrupdaydım və məhz burada Əbülfəz bəylə tanış oldum. Martın 13-də AXC Müvəqqəti Təşəbbüs Mərkəzi Ali Sovetə və Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə qeydiyyatla əlaqədar müraciət etdi. O zamankı qanunlara əsasən bu müraciətə 1 ay ərzində baxılmalıydı. Bir ay keçdi, rəsmi cavab gəlmədi, lakin Mərkəzi Komitənin rəhbəri AXC Əlaqələndirmə Şurası üzvlərinin hamısını aprelin 14-də görüşə dəvət etdi. Bu görünməmiş hadisə idi və artıq AXC-nin gücünün etirafı idi. Nəhayət, bir çox hadisələrdən sonra 1989-cu il iyulun 16-da AXC-nin təsis konfransı keçirildi və Əbülfəz bəy AXC-nin sədri seçildi. Əbülfəz bəyin ölkə prezidenti seçildiyinə qədər onun mənə hər hansı tapşırıq verməsini xatırlamıram. Mən AXC-nin rəhbər orqanının üzvü olmuşam və buradakı fəaliyyətim Idarə Heyətinin qərarları əsasında olub. Bu orqanda qərarlar sədr tərəfindən deyil, üzvlərin səsverməsi nəticəsində qəbul edilirdi. Mən Elçibəyin prezident seçkilərində AXC seçki komissiyasının rəhbəri olmuşam və hətta bu dövrdə onun tapşırıq verməsini xatırlamıram. Halbuki, tez-tez görüşərdik. Lakin sakitcə mənim məlumatımı dinləyər və təşəkkür edərdi və ya deyərdi ki, elə də əziyyət çəkməyim. Təbii ki, bu çox qəribə səslənir. Ancaq belə olub. Əbülfəz bəy çox nəcib insan idi və tapşırıq vermək, əmr etmək xasiyyəti, adəti ona xas deyil idi. Onun prezidentliyi dövründəki əksər hallarda qərarın bu və ya başqa variantı müzakirədən sonra seçilirdi və beləliklə gələcək icraçı sanki qərarın müəlliflərindən birinə çevrilirdi. Qeyd edim ki, bu üslub müasir idarəçilik üslubları arasında ən səmərəlilərdən sayılır. Çünki icraçı sanki başqasının deyil, öz doğma qərarını həyata keçirir və əlindən gələni edir. Demək istəmirəm ki, Elçibəy ümumiyyətlə heç kəsə əmr etmirdi. Yəqin ki, belələri var idi. Çünki, elə insan xarakteri var ki, məhz əmr eşitmək istəyir və bunu aldıqda özünü xoşbəxt sayır. Mənimlə onun davranışı başqa tərzdə idi. Tək mənimlə deyil. Başqalarının da adını çəkə bilərəm. Misal üçün Nəcəf Nəcəfov, Hikmət Hacızadə, Isa Qəmbər, Tofiq Qasımov, Sabir Rüstəmxanlı və bir çox başqa AXC liderləri var idi ki, onlarla münasibətlər tapşırıq vermək anlayışından uzaq idi. Elçibəyin ölkə prezidenti olduğu dövrdə mənə verdiyi tapşırıqlar daha çox bu və ya başqa təklifimə razılıq verməsi formasında idi. Və bu da onun nəcibliyindən irəli gəlirdi. - Əbülfəz bəy ölkə iqtisadiyyatının inkişaf yolunu və neft siyasətini necə görürdü? Marqaret Tetçer öz kitabında yazırdı ki, Əbülfəz Elçibəy neftin hər qəpiyinin söhbətini edirdi. Doğurdanmı beləydi? - ARDNŞ-ə prezident təyin edilməyim mənim təklifim və ya ideyam deyil idi. Bu təklifin müəllifləri Isa bəy və Pənah bəy idi. Sentyabrın birinci on günlüyünün sonu idi. Elçibəyin köməkçisi mənə zəng edib prezidentin yanına dəvət etdi. Gəldim gördüm ki, Elçibəyin otağında, onun iş masası ətrafında Isa bəy və Pənah bəy əyləşib. Dəqiq yadımda deyil söhbəti kim açdı, lakin mənə təklif olundu ki, ARDNŞ-nin prezidentliyinə razılıq verim. Təbii ki, əsaslandırmalar da səsləndi. Əsas səbəblərdən biri də məhz neft kontraktlarının hazırlanması məsələsi idi. Mənə deyildi ki, sən aramızda yeganə mühəndis və iqtisadçısan, başqa inandığımız adamımız yoxdur. Razı olmalısan. Mən də razı oldum. Bəlkə də səhv etdim. Hələ də ara-sıra bu barədə düşünürəm. Çünki o zaman mən Strateji Proqramlar üzrə dövlət müşaviri kimi çox vacib olan iqtisadi islahatlarla məşqul idim və bu islahatlar yeni-yeni gerçəkləşirdi. ARDNŞ-nin prezidenti təyin edildiyimdən sonra bir müddət buradakı vəziyyətlə tanış oldum və təəssüratlarım barədə prezidentə məruzə etdim. Müzakirələrdən sonra qərar belə oldu ki, fəaliyyətimi üç əsas istiqamətdə qurmalıyam: - neftin və qazın hasilatının stabilləşdirilməsi və tədricən artırılması; - ARDNŞ-nin müasir şirkətə çevrilməsi istiqamətində islahatların aparılması; - neft şirkətləri ilə danışıqların sürətləndirilməsi və Azərbaycanın mənafələrinə cavab verən müqavilənin hazırlanması. Bu istiqamətlərə dair görülən işlər barədə Elçibəyi müntəzəm şəkildə məlumatlandırırdım və onun rəyini öyrənib işimi davam etdirirdim. Marqaret xanımın kitabını təəssüf ki oxumamışam, lakin onu qeyd etməliyəm ki, Elçibəy tələsikliyin tərəfdarı deyil idi və tövsiyəsi də belə idi ki, müqavilə Azərbaycanın mənafelərinə maksimum cavab verməlidir. Iqtisadi islahatlara gəldikdə isə onu qeyd etməliyəm ki, Elçibəy liberal iqtisadiyyatın qurulması tərəfdarı idi və bizim qrupumuzun (Vahid Axundovla birlikdə) hazırladığı bütün islahat tutumlu təkliflərini qəbul edir və təsdiq edirdi. Çox qısa müddətdə biz yeni bazar tutumlu institusional islahatlara başlamışdıq. Yeni dövlət qurumları yaradıldı, sahibkarlığın inkişafı, xarici investisiyalar, özəlləşdirmə, torpaq islahatı istiqamətlərində vacib qərarlar qəbul edilmişdir. Məsələn, Azərbaycan manatının dövriyyəyə buraxılması məsələsində Əbülfəz bəy çox böyük rol oynayıb. Heç xatirimdən çıxmaz. Məni çağırdı və soruşdu ki, sən manatın dövriyyəyə buraxılmasına necə baxırsan? Bir problem çıxmaz ki? Mən də bir sıra dəlillər gətirərək bildirdim ki, bu mümkün və hətta qaçılmazdır. O mənə geniş səlahiyyətlər verdi, Nazirlər Kabinetinin və Milli Məclisin rəhbərlərinə bu məsələni dəstəklədiyini bildirdi və xahiş etdi mənə kömək etsinlər. - AXC hakimiyyəti devrilən vaxt - 1993-cü il iyun ayında böyük kontraktın imzalanacağı bildirilirdi. AXC devriləndən sonra isə bəzi ekspertlər bildirdilər ki, Elçibəy hakimiyyətinin də devrilməsində həmin kontraktın imzalanmamasında maraqlı olmayan qüvvələrin əli olub. Siz nə düşünursüüz? - Kontraktın hazırlanması 1993-cü ilin avqust-sentyabr aylarında tamamlana bilərdi. Iyun ayında kontrakta dair yalnız bir sıra texniki, hüquqi, təşkilati məsələlər razılaşdırılmışdı. Əsas olan Kommersiya şərtləri isə iyunun ikinci yarısında müzakirə edilməyə başlamışdır. Ona görə qeyd etdiyiniz mülahizənin heç bir əsası yoxdur. Iyun ayında şəxsən mən hər hansı kontraktı imzalamağa hazırlaşmırdım. Kontrakt hələ hazır deyil idi. Bəlkə kimsə hazırlaşırdı? Ola bilər. Lakin belə hazır olmayan sənədin imzalanmasından Azərbaycan nə udacaqdı? Bəlkə düşünürsünüz ki, bu halda hadisələr başqa tərzdə gedəcəkdi? O zaman rəhbərlikdə olan bir sıra dostlarımız bu hadisələrin qabağını ala bilmədilər. Və bunun həm obyekiv həm də subyektiv səbəbləri var. Kontraktın buna dəxli yoxdur. - Sabit bəy, Əbülfəz bəylə münasibətləriniz yalnız işgüzar xarakter daşıyıb, yoxsa dostluğunuz da olub? - Daha çox yəqin ki, işgüzar xarakterli olub. Mənə inanırdı və həmişə hörmətlə davranırdı. Mən bunu heç vaxt unutmayacam və buna görə ona minnətdaram. Məni özünə dost sayırdımı? Hər halda, əminəm ki, mənim xəyanətimi gözləmirdi. Bilirdi ki, bu mümkün olan iş deyil. Lakin hər sirri də mənimlə bölüşdüyünü qeyd edə bilmərəm. Bunula belə onu da qeyd etməliyəm ki, üçlükdə - Nəcəf bəy də daxil olmaqla elə söhbətlərimiz də olub ki, düşünürəm belə söhbətləri yalnız ən inandığın adamla edərsən. - Əbülfəz bəy bir əqidədaş, dost, rəhbər kimi necə insan idi? - Biz əksər məsələlərdə əqidədaş idik. Dostluğumuz barədə qeydlərimi bildirdim. O ki qaldı onun rəhbərliyinə, qeyd edə bilərəm ki, şəxsən mənim üçün ideal rəhbər olub. Çünki bütün təşəbbüslərimi dəstəkləyib, faydalı tövsiyələr verib, inanıb mənə. Heç vaxt səsini ucaltmayıb, həmişə hörmətlə davranıb. Indiki rəhbərlərin bir çoxuna fikir verdikdə görürsən ki, bunlar tabeçiliyində olan insanları alçaltmağı özlərinə rəva bilirlər. Sanki Allahdan xüsusi icazə alıblar. Insanların mənliyinə toxunmadan onlarla davranmaq ilahi bir qabiliyyətdir və hər kəsə məxsus deyil. Ölkə rəhbərliyinə gəldikdə isə, onu qeyd etməliyəm ki, hamımızın təcrübəsi bu səhədə az olub. Təcrübəni toplamağa isə vaxtımız çatmadı. Təəssüf ki, cəmiyyətimiz də bu cür idarəçiliyi dəyərləndirməyə və müdafiə etməyə hazır olmadı. - Bir ziyalı, onu yaxından tanıyan şəxs kimi Əbülfəz bəyin Azərbaycanın siyasi və iqtisadi tarixindəki rolunu necə qiymətləndirirsiniz? - Elçibəy Azərbaycanın 20-ci əsirdə ən böyük siyasi liderlərindən biri olub. Allah ona rəhmət eləsin. Onun Azərbaycan tarixində oynadığı rol getdikcə daha da anlaşılacaq və dəyərləndiriləcək. Mən buna şübhə etmirəm. Xəyal Şahinoğlu azadliq