GünAz TV mətbuat mərkəzinin növbəti müsahibi, ADPU müəllimi, “Oğuz» Müstəqil Araşdırmaçılar Qrupunun üzvü, tədqiqatçı Taleh Cəfərovdır.

- Ermənilər 31 mart (March) hadisələrini törətməklə nəyə nail olmaq istəyirdilər?

- XIX əsrin sonlarına doğru Osmanlı imperiyasında qanlı olaylara vəsilə olmuş ermənilər rus-türk müharibələri nəticəsində bir nəticə əldə edə bilmədiklərindən öz milli maraqlarını Qafqazda, Azərbaycan torpaqlarında həyata keçirməyə başladılar. Bunun üçün Qafqazda rus maraqları erməni maraqları ilə-üst-üstə düşdüyündən ermənilər yaranmış bu gözəl şansdan daha çox yararlanmağı üstün tutdular. Belə ki, Rusiyada Romanovlar sülaləsinin hakimiyyəti laxlayıb ölkədə xalqların azadlıq mübarizəsi gücləndikcə zaman-zaman qanımıza susayıb yurdumuza sahib çıxmaq istəyən düşmənlərimiz azərbaycan xalqını fiziki, mənəvi və siyasi cəhətdən məhv edib yer üzündən silməyə çalışırdılar. Bu məqsədlə bolşevik-daşnaqhərbi birləşmələrinin dəstəyi ilə 1918-ci ilin martında Bakı, Quba, Şamaxı və digər yerlərdə azərbaycanlılara qarşı soyqırımı törədilmişdi. Soyqırımı hadisəsi nəticəsində hərəkatın idarə olunduğu İndiki İsmailiyyə binası yerlə-yeksan edilmiş, Kaspi qəzetinin redaksiyası tar-mar edilmişdi. Ermənilər soyqırımı törətməklə azərbaycanlıların etnik varlığına zərbə vurmaq, qafqazdan deportasiyasına nail olmaq, milli qüvvələri susdurmağa nail olmaq idi. Soyqırımı hadisəsi eyni zamanda Azərbaycanın cənubunda da bu proses (sürəc) davamlı sürətdə aparılmışdır. Ümumilikdə, qırğın nəticəsində 50-60 mindən çox dinc əliyalın insan məhv edilmişdir. Hadisələrin başverdiyi ərazilərdə yerli azərbaycanlılar qaçaraq canlarını qurtarmağa nail olmuşlar

- Sizcə, Rusiya o zaman nə üçün 31 mart hadisələrinin baş verməsində maraqlı idi?

-  Məlum olduğu kimi, 1917-ci ilin 25 oktyabrındqa (October) Rusiyada hakimiyyəti ələ alan bolşeviklərin lideri V.İ.Lenin də Qafqaza, o cümlədən Azərbaycana böyük əhəmiyyət verir, xüsusən Bakıya "yağlı tikə" kimi baxaraq, Bakı nefti olmadan Sosialist Rusiyasının yaşamasını mümkünsüz sayırdı. Məqalə və çıxışlarında Bakını Rusiyanın sənaye və inqilab mərkəzlərindən biri kimi göstərən Lenin Oktyabr inqilabının qələbəsindən az sonra bolşevik maskası (pərdəsi) altında özdaşnaqsifət xislətini gizlədən Stepan Şaumiyanı Qafqaz üzrə fövqəladə səlahiyyətli Komissar təyin etmişdi. Ş. Şaumiyan isə yaxın silahdaşı, millətçi Alyoşa Çaparidze ilə əl-ələ verərək, yuxarıda göstərdiyimiz kimi, 1918-ci il martın son günlərində Bakı və ətraf yerlərdə azərbaycanlılara qarşı, inqilab düşmənləriilə mübarizə pərdəsi altında soyqırımı törədilməsinə nəinki rəvac verdi, hətta Nəriman Nərimanovun gözlənilən qırğının qarşısının alınması məqsədi ilə göstərdiyi bütün cəhdləri riyakarcasına qulaqardına vuraraq bu qanlı aksiyanın gözlənildiyindən də dəhşətli, ağrılı və genişmiqyaslı olması üçün əlindən gələni etdi

- Rusiyadan başqa daha hansı dövlətlər daşnaklara bu məsələdə dəstək verirdilər?

- Rusiyadan başqa bu hadisələrin bu formada təzahür etməsindəbir sıra qərbölkələri maraqlı idi, çünki I dünya müharibəsində qalib gəlmiş bir sıra ölkələr,məsələn, Fransa legionunda vuruşan silahlı erməni dəstələri iddia edirdilər ki guya biz sizin ordunuzda düşmən Osmanlı imperiyasına qarşı döyüşsək də siz bizim haqlı iddialarımıza heç bir yardım göstərmədiniz, günahkar uşaq imici yaradan ermənilər Qafqazda siyasi vəziyyətin gərginləşməsində Fransa, İngiltərə və Amerika dövlətinin iqtisadi və hərbi gücündən istifadə edərək kütləvi qırğınların törədilməsinə nail olmaqo istəyirdilər. Bu haqda arxiv (arşiv) sənədlərində tutarlı faktlara (sübut,dəlil) rast gəlmək mümkündür

- Osmanlı ordusu Azərbaycana köməyə gəlməsi idi, Azərbaycanı nələr gözləyirdi?

- Osmanlı ordusu 1918-ciilin mart-aprel aylarında Azərbaycana daxil oldular, Onlar Gəncədə, Kürdəmirdə, Göyçayda daşnaq-bolşevik qüvvələrinin güclü müqavimətinə rast gəlsələrdə onlar bu haqq yolundan dönmədilər. Artıq Nuru Paşanın rəhbərliyi altında Bakıya irəliyən Qafqaz islam ordusu Bakıya daxil olan zaman şəhərin müxtəlif yerlərində baş vermiş qırğınlar nəticəsində təxminən 12-15 min nəfər arassında dinc müsəlman qətlə yetirilmişdi, ümumilikdə azərbaycanın müxtəlif yerlərində 50-60 mindən artıq insan vəhşicəsinə qətlə yetirilmişdi, kəndlər yandırılmışdı, insanıların mülkü qarət olunmuşdu, hətta Qafqaz İslam Ordusu gələnə qədər müsəlmanlar yaşadıqları yerlərə belə buraxılmırdılar, yalnız türk ordusu gələndən sonra insanlar öz ev-eşiklərinə qayıtmağa başladılar.

Söhbətləşdi: Elnur Eltürk

N.S