GünAz TV: ABŞ-ın (Amerika Birləşmiş Ştatları) tanınmış siyasətçisi Con Makkeyn Liviyanın (Libinin) paytaxtı Tripolidə (Trablos) Müəmmər Qəddafi rejimi devrildikdən sonra ilk mətbuat konfransı keçirən amerikalı senatordur.

«Röyter»in məlumatına görə,ötən gün o, jurnalistələrə bildirib ki, Qəddafi rejiminin devrilməsi dünya ictimaiyyəti, o cümlədən Suriya,İran, Çin və Rusiya əhalisi dəyişikliklə üzləşsin.

«Biz səmimi olaraq, ehtimal edirik ki, bu gün livanlalır Tehran, Dəməşq, eləcə də Pekin və Molskvada insanlara ruh verir.Onlar bütün dünya insanlarını ruhlandırır. Livanlıların sayəsində insanlar ən dəhşətli diktatorun devrilməsinin, onun yerinə azadlıq və demokratiyanın gələ biləcəyinin mümkünlüyünün şahidi oldu»-deyə, senator bildirib.

C.Makkeyn prezident Barak Obamanın Rusiya ilə yaxınlıq etməsini kəskin tənqid edənlərdəndir. Onun qənaətincə, Ağ ev Kremllə əməkdaşlıq etməməli və rəsmi Moskva ilə istənilən təmasdan çəkinməlidir. O, Rusiyanı insan haqlarının pozuduğuna görə davamlı olaraq, pisləyib. «Rusiyanın silahlı qüvvələri Avropanı və keçmiş SSRİ (Şurəvi) respublikalarını (Cümhuriyyətlərini) hədələyir»-deyən, senator, federasiyada baş verənlərlə bağlı baş nazir Vladimir Putini ictimai şəbəkələrdə suçlayıb. O, Misrin keçmiş prezidenti Hüsnü Mübarəkin və Müəmmar Qəddafinin taleyindən nəticə çıxarmağa çağırıb.

Makkeyin dedkilərinin əsası olduğunu iki məqalə ilə  diqqətinizə çatdırmaq istərdik.

«Azadlıq» radiosunun saytında yayılmış «Rusiyada fəlakət siyasəti?» başlıqlı yazıda Rusiya prezident Dmitri  Medvedevlə artıq keçmiş baş nazir Aleksey Kudrin arasında yaşanmış olaya, eləcə də Rusiyadakı son olaylara həsr olunub.

  «Ötən şənbə Vladimir Putin  Rusiyadakı gerçəkliyi rəsmiləşdirərək, yenidən ölkənin prezidenti olacağını bildirdi.q. (Putin 2008-ci ildə iki dövr prezident olandan sonra 2008-ci ildə Medvedevin prezidentliyə namizədliyini irəli verib, özü də baş nazir olmuşdu.) Bundan iki gün sonra isə prezident Dmitri Medvedev maliyyə naziri Aleksey Kudrini vəzifəsindən çıxartdı.

Kudrin bəlkə də Rusiya hökumətində yeganə şəxs idi ki, Qərb sərmayəçiləri ona etibar edirdi. O, Rusiyanı 2008-ci il maliyyə böhranından təkbaşına xilas etmişdi. Kudrinin istefaya göndərilməsi hamını mat qoydu. Putinin namizədliyinin irəli sürülməsinin Rusiyadakı təlaşı aradan qaldıracağı və narahat iqtisadiyyatı yoluna qoyacağı barədə ümidləri alt-üst etdi.

Putinin şənbə günündəki bəyanatından sonra hər kəs özünə belə sual verdi – bəs, niyə görə belə tez? Əslində bu bəyanatın mahiyyəti, yəni Putinin prezident olmaq istəyini açıqlaması heç kimi təəccübləndirmədi. Hələ bir neçə ay əvvəl motosikletçilər və yarıçılpaq qızlar «Putinə dəstək!» kampaniyasına başlayanda hamı bilirdi ki, Putin prezidentliyə qayıtmağa hazırlaşır.

Bir səbəb hakim elita daxilində səbirsizlik göstərilir

Ancaq bunun indi açıqlanması hamı üçün şok oldu. Prezident seçkilərinə hələ 6 ay var. Bir səbəb kimi isə hakim elita daxilində səbirsizlik göstərilir. Bu səbirsizlik rejim daxilində gərginliyi artırır. Buna son misal Kremlin kurasiya etdiyi partiyanın lideri milyarder Mixail Proxorovla Rusiya siyasətinin pərdə arxası kuratoru sayılan Vladislav Surkov arasındakı gərginlik idi.

Putinin niyyətini indi açıqlamasının başqa bir səbəbi də bazardakı səbirsizliklə izah olunur. Təkcə bu il Rusiyadan 50 milyard dollar çıxarılıb. Rublun dəyəri son iki ildə ən aşağı səviyyəyə düşüb. Neftin bir bareli 116 dollar olsa belə (bu gün qiymət 107 dollardır) büdcə balansını saxlamaq çox çətindir.

Putin hər kəsi əmin etmək istəyir ki, sistem işləyir, narahatlığa dəyməz.

Sibirdəki neft yataqlarında neft hasilatı azalır. Arktikada yeni quyuların qazılması üçün hələ onilliklər lazım gələcək. Dünya neft hasilatının mərkəzi getdikcə ABŞ-a (Amerika Birləşmiş Ştatlarına) doğru dəyişir. Beləliklə, Putin şənbə günündəki açıqlaması ilə hər kəsi əmin etmək istəyirdi ki, belə həssas anda sistem işləyir, narahat olmağa dəyməz.

Kudrinin vəzifəsindən azad edilməsi isə bütün bu fikirləri alt-üst etdi. Putinin açıqlamasının səhəri günü Vaşinqtonda olan Kudrin bildirmişdi ki, özünü  Medvedevin rəhbərlik edəcəyi yeni hökumətdə görmür: «Ona görə yox ki, heç kim mənə vəzifə təklif etməyib. Medvedevlə aramızdakı fikir ayrılıqları mənə yeni hökumətdə yer almağa imkan vermir…

Artıq Rusiyada çevik olmayan sistem laxlamaqdadır. Onun əsas komponentləri əriyir. Neft pulları tükənir, iqtisadiyyatı tənəzzül gözləyir. Sosial narazılıq isə artır. Kremlin böyük məbləğdə pullar xərclədiyi əsas problemlər isə qalır. Bu gün o da bəlli olub ki, təkcə bu ilin birinci yarısında yoxsulluq həddində yaşayan rusların sayı 10 faiz artıb».

Başqa bir yazı isə «The Daily Beast» qəzetinə çıxıb. Yazının müəllifi ABŞ-dakı Stenford Universitetinin İranşünaslıq proqramının direktoru Abbas Milanidir. Müəllif iddia edir ki, hakimiyyətdəki manevrlərinə görə İranın ali rəhbəri ayətullah Xamneyi ilə  Putin biri-birinə çox oxşayır.

O, yazınsında bunu İslamdakı «mühəlləl» konsepsiyası ilə başlayıb. Həmin anlayışa əsasən bir kişi isətəsə belə boşadığı qadınla yenidən ailə qura bilməz. Bunun üçün ərindən boşanan bu qadın bir başqa bir kişi ilə kəbin kəsdirməli, ondan boşandıqdan sonra onun la yenidən ailə qurmaq istəyən əvvəlki kişiyə ərə gedə bilər.Belə hallarda varlılar özlərinə «mühəlləl» - arvadı ilə saxta kəbin kəsdirəcək,  aralıq «kişini» axtarırlar. Onlar bu «izdivaca» görə pul verilir.

«Həm Rusiya, həm də İranı mütləq hakimiyyət sahibi olmaq istəyən idarə edir - Vladimir Putin və ayətullah Xamneyi»-deyə, müəllif yazıb ki, Putinin «mühəlləli» Medvedevdir. O, Putin yenidən prezident olacağı halda baş nazir vəzifəsini tutacaq. 

Düzdür, İran Ana Yasasına əsasən, ölkədə mütləq hakimiyyət ali rəhbərə – ayətullah Xamneyiyə məxsus olsa da bir çox siyasi-ictimai və iqtisadi məsələlərdə manevr etmək, çətin durumda qurbanlıq  vermək üçün onun özünə Mahmud Əhmədiejadı «mühəlləl» seçməsindən 6 ildən artıq bir vaxt keçib.

«O, Əhəmdinejada impicment elan etməyə hazır idi. Ancaq Xamneyi və onun odrudakı müttəfiqləri bunun müxalifəti gücdənlənməsinə, ixtişaşların yarancağın təsir edəcyindən ehtiyatlandılar»deyə, A.Milani bildirib.

Son zamanlar İran prezident institutunun ləğvi məsələsi ilə bağlı söz-söhbətdə gəzməkdədir. Ehtimal olunur ki, ümumxalq səsverməsi ilə seçilən prezidentliyi sırdan çıxarıb, onu ayətullah Xamneyi tərəfindən təyin edilcək baş nazirlə əvəzlənsinlər. Parlamentin ali rəhbərə sədaqətli olduğunu nəzərə alsaq, bu zaman onun bu vəzifəyə təyin edəcəyi şəxsi məclisin təsdiqləyəcəyi şübhəsizdir.

Xatırladaq ki, parlamentinin mühafizəkar deputatı Həmidrza Katuzian ölkədə prezident postunun ləğv edilməsi, baş nazir postunun bərpa olunması ətrafında danışıqlar getdiyini açıqlayıb.

1989-cu ildə İran İslam Respublikasının Konstitusiyasında (Anayasasında) dəyişiklik edilərək baş nazir postu ləğv olunub. 1979-cu ildə qurulan İran İslam Respublikasının sonuncu (beşinci) baş naziri hazırda ev dustaqlığında saxlanan Mirhüseyn Musəvi olub. O, 1981-ci ildən 1989-cu ilə qədər baş nazir vəzifəsində çalışıb.

Deputat (millət vəkili) Həmidrza Katuzian jurnalistlərə açıqlamasında deyib: «Son vaxtlar siyasi nəzəriyyəçilər arasında belə bir təklif ətrafında müzakirələr gedir ki, «Vilayəti –fəqih» (ali rəhbər ayətullah  Xamneyinin mütləqiyyətə söykənən vəzifəsi-S.S.) nemətinə malik olan ölkəmizdə prezidentə ehtiyac yoxdur. Ölkədə icra hakimiyyətinə rəhbərliyi parlamentin seçdiyi baş nazir həyata keçirə bilər. Bu ideya o baxımdan önəm daşıyır ki, icra hakimiyyəti, onun rəhbəri deputatlar qarşısında cavabdeh ola bilər. Prezident postunun ləğv edilərək yerinə baş nazirin gətirilməsi təklifi haqda hazırda güclü siyasi nüfuzu olan deputatlar arasında danışıqlar gedir, məsələ hərtərəfli araşdırılır».

Beləliklə, Rusiya və İranın «mühəlləl»ləri biri-birinə çox oxşayır. Onlar bununla həm demokaritik prinsipləri (əslləri, ilkələri) ələ salır, həm də Çinlə birləşərək, Qərbə «meydan oxumağa», bununla da Afrikanın  Şimalından əsən dəyişiklik dalğalsının qarşısını almağa çalışırlar.

Sədrəddin Soltan