GünAz TV mətbaut mərkəzinin növbəti müsahibi, Bakı Dövlət Universitetinin tarix fakültəsinin dosenti, tanınmış tarixçi-alim Kərəm Məmmədovdur.

- Kərəm müəllim, İran tarixçiləri iddia edirlər ki, türklər İrana gəlmədirlər. Fikirlərini belə də əsaslandırırlar ki, Siz XIII əsrdə türkləşmisiniz və işğalçı Səlcuqlardan dönməsiniz. Bu tarixi yanaşmaya münasibətinizi bilmək maraqlı olardı?

- İndi İran adlanan ərazinin ən qədim sakinləri olaraq mənbələr Elam, Lullubi,Quti, Subar,Kaspi və digər etnosiyasi qurumlar hesab olunur. Linqvistlərin (dilçilərin) fikrincə bu sadaladığımız etnosların dilləri iltisaqi sistemli dillər olmuşdur. Hazırda iltisaqi dillər sisteminə Altay-Ural dillərində (türklər, macarlar, finlər və s.) danışan xalqlar aid olunurlar. "Türk" etnoniminə miladdan öncə III-II minilliklərdə indiki İranın şimal-qərbində yaşamış "turukki"lərin timsalında rast gəlinir.Qərb alimləri "quti" etnonimini "oğuz" etnoniminin ilk forması kimi qəbul etmələri ilə yanaşı, fransız antropoloqu Teodros Ami də da quti hökmdarının büstünü araşdıraraq qutiləri antropoloji (kəllə hissəsi- insanşünasi) yöndən Şuşa azərbaycanlıları ilə eyniləşdirir. IX yüzilliyə aid olunan Parsepol yazılarında bölgədə yaşayan xalqlar içərisində hunların da adları çəkilir. Səlcuqların guya türkləşdirmə siyasəti aparmaları fikri kökündən yanlışdır. Çünki Səlcuqluların özlərinin saray dili fars dili idi. Ümumiyyətlə İslamın dünyaya hökm etdiyi dövrdə elm dili ərəb, saray dili fars, ordu dili isə Türk dili idi.

- Ümumiyyətlə, farslar İranın siyasi-ictimai həyatında nə vaxtdan fəallaşmağa başladılar?

- Müasir fars dili isə digər Hind-Avropa dilləri kimi flektiv (çevik) dillər sisteminə daxildir. Gürcü alimi Melikişvili bütövlükdə flektiv dillər sistemində danışan xalqları Ön Asiyaya gəlmə hesab edir.Bölgədə əhalisi iltisaqi (aqqlyutinativ) dillər sistemində danışan Elam, Manna, Midiya, İskit padşahlıqları süquta uğradıqdan sonra Əhəmənilər sülaləsinin hakimiyyət dövrü başlayır. Bu hakimiyyət Makedoniyalı İskəndərin hücumları nəticəsində başa çatır."Rum papağı geymiş Türk" hesab olunan İskəndərin yürüşləri bölgənin etnosiyasi durumunu xeyli dəyişdi. İskəndər imperiyası (İmperatorluğu) dağıldıqdan sonra bölgədə parflarla, əvvəlcə Selevkilər,daha sonra isə Roma arasında savaşlar başlayır. 226-cı ildə hakimiyyətə gələn Sasanilərin Ön Asiyada tam ağalıq etməsinin qarşısına iki amil alırdı ; 1.Türk amili, 2. Roma amili. IV yüzillikdə başlayan "Xalqların böyük köçü" və uzunsürən Roma-Sasani savaşları Sasanilərin Ön Asiyada hakimiyyətinin tam möhkəmlənməsinin qarşısını aldı.VII əsrin ortalarında sasanilərin hakimiyyətinə Xilafət son qoydu. Xilafətin zəifləməsinin nəticəsində isə real-etnik zəminə əsaslanan, Sacoğulları tərəfindən idarə olunan, Azərbaycanı bütövlükdə əhatə edən ilk müsəlman-Türk dövləti yarandı. İndiki İran ərazisində Türklərin hakimiyyəti məhz bu dövrdən başlamış və XX yüzilliyin əvvəllərinə qədər davam etmişdir.

- Bəzi tarixi məlumatlara görə, farsların siyasi hakimiyyətə gəlməsində İngiltərənin müstəsna rolu olub. Bu haqda nə deyə bilərsiniz?

- XX yüzilliyin əvvəllərində "parçala və hökm sür" prinsipi ilə davranan Qərb bir tərəfdən fars millətçiliyini yaymaqla yanaşı, digər tərəfdən pantürkizmi qızışdırırdı. 1925-ci ildə İranda hakimiyyətə gəlmiş Pəhləvilər sülaləsinin qurucusu Rza ingilis səfirinin mehtəri olmuşdu. Ərəb millətçiliyini qızışdırmaqla Osmanlını yıxan Qərb, fars şovinizmini körükləyərək indiki İranda Qacarları hakimiyyətdən uzaqlaşdıra bildi.

Söhbətləşdi: Elnur Eltürk