GünAz TV: İran hakimiyyətin Buşəhr Atom Elektrik Stansiyasının (niruqahının) işə düşməsini rəsmi olaraq, elan etsə də beynəlxalq ictimaiyyət Tehranın atom –nüvə proqramından rahatsızılığını gizlətmir.Ona tətbiq edilən sanksiyalara (təhrimlərə) nəzarət haqda xəbərlər yayılır.

 

Belorusla İran hakimiyyətinin əməkdaşlığının mahiyyəti yavaş-yavaş açıqlanır.

 

BMT (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı) rəsmi Minskdən şübhələnməyə başlayıb. Qurum hesab edir ki, Belorus islam Respublikasına (Cümhuriyyətinə) ballistik raketlər və nüvə enerjisi əldə etmək üçün qadağan edilmiş avadanlıq (təchizat) satır.

 

«Reuters»-in məlumatına əsasən, diplomatlar bildirib ki, bu sahədə Rusiya istehsalı olan avadanlığın İrana çatırılımasında Belorus  vasitəçi sifətində iştirak edib.

 

«İranın «Yer-yer» tipli raket və nüvə proqramının yaranmasında, habelə  ikili önəmi olan texologiyanın İslam Respublikasına ötürülməsində Belorus əsas rolu oynayıb»-deyə, adının açıqlanmasının istəməyən BMT-də çalışan diplomat agentliyə (ajansa) söyləyib.

 

Onun sözlərinə görə, Tehran vacib material və avadanlığı Çin, Rusiya və Dubaydan ala bilməyəndə, Belorus İrandan ötrü çox önəmli bir ölkəyə çevrildi.

 

Qərbdən olan bir sıra diplomatlar Belorusun İrana ballistik ratket proqramının yaranmasında istifadə olunan avadanlığı veriblər.

 

Bir həfət öncə Kolumbiyanın BMT-dəki təmsiçisi, sanksiya komitəsinin başçısı  Nestor Osorio bildirib ki, onlar İranın tətbiq edilən məhdudiyyətdən yayınmağa cəhdini qeydə alıblar. Mütəçəssislərin qənatəincə, sanksiyalar İranın atom-nüvə proqramını gerçəkləşdirməsi prosesini zəiflətsə də, onu dayandıra bilməyib:«İran sanksiyalardan yayınmaq, onlardan yan ötmək üçün bütün vasitələrdən yararlanır. Bundan ötrü beynəlxalq nəzarət olmayan  saxta şirkətlərdən, maliyyət hesabtalarından istifadə edir».

 

Belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, BMT-nin sanksiyalarına İranla çox dost olan dövlətlər məhəl qoymur. Heç şübhəsiz onlardan biri də Belorusdakı hakimiyyətdir.

 

İki ay öncə İranın Belosudakı ticarət müşaviri Əkbər Bakiri iki ölkə arasında əlaqələrin inkişafına həsr olunmuş toplantıda bildirib ki, Tehranla Minsk arasında ticarət dövriyyəsi yarım ildə uyğun dövrlə müqayisədə 37 faiz artıb. Son statistik (amar) məlumatalara əsasən, Belorusla ümumi ticarət 54 milyard 28 milyon dollar həcmində olub. Bunun 24,49 milyard dolları ixracatın, 29,70 milyard dolları isə idxalatın payına düşüb.  

 

Ə.Bakiri qeyd edib ki, Belorusla mühəndis-texiniki sahədə davamlı əlaqələr müşahidə edilib. Onun sözlərinə görə, bu ölkə ilə İran arasında yüzə yaxın layihə gerçəkləşdirilir.

 

Xatırladaq ki, ABŞ (Amerika Birləşmiş Ştatları) ticarət münasibətini məhdudlaşdıran federal qanunua əsasən (International Emergency Economic Powers Act (IEEPA)) 2006-cı ildən demokratik institutları dağıtdığı üçün  Belorus sanksiya tətbiq edib. Bundan başqa Avropa Birliyi də oxşar addım atıb. Bu qanun vasitəsi ilə Amerika prezidenti ölkəsinə təhlükəli dövlətlərlə ticarət əlaqələrini tənzimləyir.

 

Sanksiyaların daha da sərtləşəcəyini görünür, rəsmi Minskdə hiss etməyə başlayıb. «Belorusneft» dövlət şirkəti İranda neft hasilatını dayandırıb.

 

Buna səbəb kimi İranın neft şirkəti ilə Belorusunku arasında fikir ayrılığı göstərilir. Məlumatda o da bildirilmişdi ki, «Belorusneft» hələ cari il iyunundan (June) faktiki olaraq, işini dayandırıb. Bununla belə müqavilə rəsmi olaraq, pozulmayıb.

İranın «Petroleum Engineering and Development Co»-nin direktoru Naci Saduni baş vernləri təsdiqləyərək, bildirib ki, Beloru şirkəti anlaşmanın şərtlərini yerinə yetirmirmiş. Müqaviləyə əsasən, bu müəssisə sutkada (24 saatda) 3,5 min barreldən (boşka) artıq neft hasil etməli imiş,ancaq «Belorusneft»in göstəricisi indiyəcən 2,8 min barreli aşmayıb.

 

ABŞ Dövlət Departamentinin (xarici işlər nazirliyi) nümayəndəsi Mark Toner bildirmişdi ki, bunun üçün təmsil etdiyi qurumun hər cür əsası var. Belə ki, «Belorusneft» 2007-ci ildə İranın neft şirkəti ilə «Cofeir» neft yatağının işqlənməsi üzrə 500 milyon dollarlıq sövdələşmə imzalamışdı..

 

Onda ölkə Xarici İşlər Nazirliyinin mətbuat katibi Andrey Savinıx məsələyə münasibət bildirərək, demişdi : «Birtərəfli sanksiya məhsuldar olmadığından ikitərəfli münasibətlərə zərbə vuracaq».

 

Sanksiyaya əsasən, ABŞ bazarında «Belorusneft»in fəaliyyət göstərmək imkanı məhdudlaşdırılır, kredit üçün «İdxal-ixracat» bankına şirkətin müraciət etməsi qadağan olunub, 12 ay ərzində ABŞ ərazisindəki kommersiya banklarından (ticari banklar) 10 milyon dollar həcmində kredit (vam) ala bilər, eləcə də şirkət Amerika hakimiyyəti ilə müqavilə iraçısı sifətində iştirak edə bilməz və s.

 

Ötən ilin payızında İranın informasiya vasitələri İslam Respublikasının 4 kompleks «S-300» raket-zenit qurğusu olduğu barədə xəbər yaymışdı. 

 

Belarus rəsmiləri bu xəbəri təkzib etsə də, beynəlxalq ictimaiyyətdə xəbərlə bağlı şübhələr qalmaqdadır. Mütəxəssislər  bildirmişdi ki, Belorus hərbi sahədə Yaxın Şərq dövlətləri ilə uzun illərdir əməkdaşlıq edir. Elə keçən ilin ilin aprelində müdafiə sahəsində Suriya-Belorus birgə komissiyasının iclası ABŞ-da da rahatsızlıq yaratmışdı.

Bunun qarşısını almaq məqsədi ilə  Amerika Konqresi «Belorusun silah tədarükünün qeydiyyatı haqda» xüsusi qanun qəbul edib.

Amerikalıların qənaətincə, Belorus raket, minaatan, tankəleyhinə silahları və minaları Fələstindəki radikal qruplaşmalara və İran və Suriya kimi ABŞ-ın «terrorçuluğun himayədarı» adlandırdığı dövlətlərə ötürür. Bundan başşqa Vaşinqton ötən il rəsmi Minski Sudana «Mi-24» vertolyotları (helikopterlər), artileriya (topxana) sistemi və zirehli texnika, Şimali Koreyaya tank, İrana isə hərbi təyyarələr və avia mühərriklər satmaqda suçlamışdı.

 

Hələ ötən ilin sonlarında İran hakimiyyətinin nəzarəti altında olan maliyyə, sığorta, sərmayə, faydalı qazıntıların hasilatı və sənayesi sahələri ilə əməkdaşlıq edən şirkətlərə ABŞ yasaq tətbiq etmişdi. ABŞ-ın Maliyyə Nazirliyi vətəndaşlarına İranın belə müəssisələri ilə sövdələşmələrdən imtina etməyə məsələhət görmüşdü.

 

Onların sırasında Belorusda fəaliyyət göstərən «Onerbank» maliyyə qurumu da var idi. Amerikanın Maliyyə Nazirliyi əminliklə bildirmişdi ki, həmin maliyyə müəssisəsinə İranın bank qurumları nəzarət edir.

 

Bir müddət öncə ABŞ Belorusun «Belneftexim» konserninə sanksiya tətbiq edib.

 

Beliliklə,ehtimal etmək olar ki,  Suriyadakı durum Belorusu İranla ehtiyatlı olmağa sövq edib. Bu səbəbdən də rəsmi Minsk Tehranla yolları yavaş-yavaş ayırmağa üstünlük verməyə başlayıb.

 

Nəzər almaq lazımdır ki, keçmiş SSRİ (Şurəvi) dövründə bu ölkədə nüvə raket başlıqları və atom bomabası yerləşdirimişdi. Sovetlər (Şurəvi) çöküdükdən sonra Belorusdan da həmin silaşların Rusiyaya aparıldığı haqda məlumatlar yayldı. Ancaq onların daınmasına nəzarət olmamışdı. Bu baxımndan orada həmin silahlarla bağlı avadanlıq və ya texonologiyanın qaldığı ehtimalı az deyil. Bu təsidqlənərəsə, o zaman rəsmi Minskin beynəlxalq saknsiyalara tuş gələcəyi istisna edilmir. Çünki Belorus Avropa sayılır. Bu isə qitənin ortasında təhlükənin olması, yaxud Avropanın maraqlarını İrana Minskin satması deməkdir. Odur ki, Qərb ilk növbədə öz sərhədələri yaxınlığındakılardan qurutulmağa cəhd göstərir. Bu halda rəsmi Minsk mütəfiqqi Tehrandan uzaqlaşa bilər.

 

 Sədrəddin Soltan