22 mart Urmuda baş verənlər çox vaxt “qəza” adlandırılır, lakin bu hadisə, “buludsuz səmada ildırım” deyildiyi kimi, gözlənilməz və əsassız bir hadisə deyildi. Bu, gizlədilən və inkar edilən və nəhayət, bu və ya digər şəkildə bir gün baş verməli olan xroniki qabarcığın partlaması idi. Bu partlayışın səsi hər kəsi şoka saldı və hər kəsi bir problemin varlığından xəbərdar etdi: Bəziləri bunu türklərlə kürdlər arasında qarşıdurma yaratmaq niyyəti ilə dövlət məmurları tərəfindən təşkil edildiyi və çağırıldığı üçün qınayır; Bəziləri Urmu türkləri arasında “aşırı” milliyyətçiliyi, pantürkizmi, azlıq kimliyi axtarışını pisləyir... Hamısı türklərin və kürdlərin qardaşlığını və bərabərliyini, millətlər və etnik qruplar arasında bir arada yaşamanın zəruriliyini, rejim və birliklərə qarşı mübarizəni davam etdirmənin zəruriliyini vurğulayır Əlbəttə, Bakı və Ankaranın xarici təxribatlarına istinad edilmir.

Sui-qəsd nəzəriyyələri həmişə ya “bilmirəm” cavabıdır, ya da ümumiyyətlə, kök və daxili faktorları nəzərdən qaçırmaq və hər şeyi səthi və xarici faktorlarla izah etmək üsuludur. Niyə rejimin hiyləsi işləyir və onun iki yerli fiqurunun çağırışına cavab verilir? Panirançı simaların təşkil etdiyi dini mərasimlərdə niyə pantürkist şüarlar da səsləndirilir? Niyə and içmiş düşmənlər Bakı və Ankaranın təşkil etdiyi mərasimlərdə Bakı və Ankara ilə həmrəylik şüarları səsləndirilir? İranda milli zülm və milli məsələ deyilən bir şeyin mövcudluğunu inkar edənlər bu “hadisələrin” kontekstinə, onların obyektiv və subyektiv arxa planlarına məhəl qoymadıqları üçün bu suallara cavab verə bilmirlər.

İranda milli zülm və milli məsələ bir-birinə qarışsa da, eyni şey deyil. Milli zülm fars mərkəzli paniran sisteminin qeyri-fars xalqlara qarşı siyasi, sosial və iqtisadi zülmüdür, lakin milli məsələ bundan kənara çıxır və hər bir milli hərəkatın ziddiyyətlərini və daxili ziddiyyətlərini, məqsəd və siyasətlərin çoxluğu və ziddiyyətlərini, eləcə də hər bir millətin və millətlərin bir-birindən asılılığını və bəzən bir-birindən asılılığını ehtiva edir s onların arasındakı münasibətdə. Urmu hadisəsi “milli məsələ”nin “son nəticədə” milli zülmün yönləndirdiyi bir küncünü səhnəyə çıxardı.

Çoxlarının ya bilmədiyi, ya da ört-basdır etdiyi Azərbaycanın bəzi bölgələrində türklərlə kürdlər arasında “torpaq mülkiyyəti” ilə bağlı uzun müddətdir davam edən gərginlikdir. Bu qısa məqalədə mən sənədləri və faktları təqdim etmək niyyətində deyiləm və bununla bağlı hər hansı iddianın doğruluğunu xüsusi olaraq mühakimə etmirəm. Yeganə niyyətim Azərbaycanda türklərlə kürdlər arasında ya bilərəkdən inkar edilən, ya da mühafizəkar şəkildə ört-basdır edilən ciddi və çox təhlükəli bir məsələni ifşa etməkdir və nəticədə Urmiyada Fərvərdinin 2-si kimi bir fonu olan bir hadisə “hadisə” kimi başa düşülür və sadəcə olaraq bu və ya digər rejimin agentinin “niyyətlərinin” nəticəsidir.

Azərbaycanlılar uzun müddətdir ki, Pəhləvi və İslam hökumətlərinin Azərbaycan əyalətini şərq və qərb hissələrinə bölmək və bəzi kürd şəhərlərini Azərbaycan vilayətinin nizamnaməsinə vermək strategiyasından (Kürdüstan adlı bir vilayət olduğu halda), o cümlədən Azərbaycan vilayətinin parçalanmasından, Zərdabinin Azərbaycanın tərkibindən çıxarılmasından, Ərdəcanın, Əsgərin və s. Kürdlərin Azərbaycana planlı köçü və qaçqın statusu Səfəvilər və Qacarlar dövründən mövcud olub. Səfəvilər və Qacarlar dövründə qərb sərhədlərini möhkəmləndirmək üçün bəzi kürd tayfaları bu ərazilərə köçürüldü. Bu, kürdlərin Azərbaycan türkləri ilə yanaşı məskunlaşmasına səbəb oldu və resurslar üzərində rəqabət yarandı.

Müasir Türkiyədə Atatürk dövründə zülm altında olan kürdlərin köçündən, 1970-ci illərdən İraqda Səddam Hüseyn dövründə kürdlərin sıxışdırılmasından, daha sonra İran-İraq müharibəsində və Suriyadakı son illərdəki vətəndaş müharibəsində kütləvi miqyasda kürdlərin İranın bəzi hissələrinə miqrasiyası və Kürdistan, Kürdistan, İrəvan və İrəvan bölgələrində məskunlaşmaları Azərbaycan" əhəmiyyətli əhatə dairəsi və axıcılıq əldə etdi. Bu mərhələli, uzun və davamlı proses bəzi şəhərlərin demoqrafik tərkibini dəyişdirdi və hökmranlıq uğrunda rəqabət gərginlik və münaqişələrə səbəb oldu ki, bunların ən fəlakətlilərindən biri Soldoz və ya Nağda silahlı münaqişəsi oldu. İnqilabdan əvvəl bu iki qrup arasında torpaq, sərvət və yerli hakimiyyət uğrunda rəqabət var idisə, Bəhmən qiyamının qalibiyyətindən sonra siyasi məkan daha açıq və ixtilaflar daha çox görünməyə başladı. İran Kürdüstan Demokratik Partiyası və Komalah kimi qruplar kürdlərin yaşadığı ərazilərdə hakimiyyət axtarışında fəallaşdılar. Nəqdədəki bir çox kürd bu qrupları, Nəqdə türkləri isə İslam İnqilab Komitələrini dəstəklədi. 1979-cu il aprelin 19-da İran Kürdüstan Demokratik Partiyasının silahlı qüvvələri Naqdehdə silahlı nümayiş keçirəndə gərginlik daha da artdı. Kürd silahlı qüvvələri ilə türk qrupları (İslam İnqilabı Komitəsi və yerli qüvvələr kimi təşkil olunmuş) arasında şiddətli toqquşma baş verib və nəticədə çoxlu sayda insan həlak olub. Bu müharibənin səbəbkarı kürdlər idi. Bu silahlı işğalın yaraları hələ də Azərbaycan türkləri üçün sağalmayıb (Əbdürrəhman Qasemlu sonradan bunu səhv adlandırmasına baxmayaraq) və hələ də türk milli fəalları tərəfindən təcavüz və işğalın sübutu kimi göstərilir. Urmiya və Salmas kimi bəzi bölgələrdə kənd təsərrüfatı torpaqlarına, su ehtiyatlarına, əmək bazarlarına, ticarətə və s. əldə etmək uğrunda rəqabət münaqişələrə səbəb olmuşdur. Bu məsələlərlə bağlı rəqabətdən əlavə, İslam Şura Məclisinə nümayəndələrin, bələdiyyə sədrlərinin və şəhər şurası üzvlərinin seçilməsi kimi dövlət və inzibati vəzifələr üzərində siyasi münaqişələr də ciddi gərginlik yaradıb ki, ümummilli seçki boykotları şəraitində Azərbaycanın bəzi şəhərlərində kürdlər və türklər arasında rəqabət yaranıb.

Dəvamı 

https://gunaz.tv/fa/post/117555

E. Y