Qafqazda qonşu problemi Türk düşmənçiliyinə söykənən qondarma ideyalar gəlmə ermənilərin milli kimliyini müəyyənləşdirir Hər bir ölkə, xalq, dövlət zəngin maddi sərvətlərinin olmasını arzulayır. Məncə, ən böyük zənginlik normal qonşu dövlətin, həmsərhəd ölkələrin olmasıdır. Məsələn, Avropanın mərkəzində yerləşən kiçik bir dövlətdə avtoritar rejimin, diktatura rejiminin uzun illər ərzində hökmranlıq etməsi mümkün deyil. Çünki qonşuluğundakı ölkələrdə gedən demokratik proseslər istər-istəməz həmin ölkəyə də sirayət edəcəkdir. Yaxud da belə bir kiçik bir ölkə qonşuluğundakının nəhəng ölkənin təcavüzkar olduğunu düşünmür, nə vaxtsa, hücuma məruz qalacağını belə fikirləşmir. Zəngin maddi və mənəvi sərvətləri olan artıq iki əsrdən çoxdur ki, (müxtəlif adlarla adlansalar belə) avtoritar-diktatura rejimlərinin hökmranlıq sürdüyü Rusiyanın və teokratik- panfarsist İran hakimiyyətinin hədələrilə üzləşir. Həmin hədələrin miqyasını, təhlükəsini, Azərbaycana vurduğu ziyanların, qəddarlıqların təkcə adlarını sadalamaq xeyli vaxt və qəzet səhifəsi aparar. Dünya coğrafiyasına diqqət yetirin. Hansı xalqlar, dövlətlər qonşuluğunda yaşayanlara qarşı daim və müxtəlif formalarlarda qətliamlar, soyqırımlar törədiblər, işğallar həyata keçiriblər. Sakitləşdikləri, normal qonşuluq münasibətlərində olduğunu dövrlər də çox olub. Amma dünyanın heç bir yerində rus, fars və onların qohumları olan erməni kimi türklərə, xüsusən Azərbaycan türklərinə qarşı davamlı, səngimədən, ardıcıl olaraq işğal siyasəti yeridən, qətliamlar, soyqırımlar, təxribatlar törədən, repressiyalar həyata keçirən ikinci bir nümunə yoxdur. Bu yöndə fikirlərimizi, cümlələrimizi artıra bilərik. Amma yekun olaraq onu söyləmək istəyirik ki, xüsusən, ruslar və ermənilər heç zaman Qafqazda yaşayan xalqlara, o cümlədən Azərbaycan türklərinə qonşu olmayıblar. Rus hökumətlərinin və üç əsrə yaxındır ki, onun vassalı funksiyasını yerinə yetirən "kilsə xalq"-ermənilər məhz gəlmə olduqlarına görə, yerli xalqlara bu qədər qəddar olublar. Bu qəddarlıq "rus əsgərinin çəkməsinin isti dənizlərdə yumaq", Qafqazda "xristian dövləti yaratmaq", "Böyük Ermənistan" qurmaq və s. qondarma, əsassız ideyalarda əksini tapıb. Onu xüsusilə qeyd etmək vacibdir ki, qonşuluq prinsipi, qonşuluq hisslərinin mənəvi-psixoloji tərəfləri daha qədimdir. Sərhəd dövlətlər anlamı da bir növ qonşuluq prinsipinə bənzəyir. Qonşular nə qədər dava etsələr də barışmaq üçün bir yer qoyurlar ki, üz-üzə gələndə utanmasınlar. Amma nə rusların, nə farsların, nə də ermənilərin davranışında bu məqam görünür. Özünü super güc sayan, ancaq neftin qiyməti 3 dəfə ucuzlaşandan sonra neft-qaz ölkələrini terrorla hədələyən Rusiya (əslində öz gücsüzlüyünü göstərir) hələ çarların dövründən qonşuluğundakı kiçik xalqları işğal edə-edə Qafqaza gəlib çıxıb. Rus siyasi-hərbi dairələrinin Qafqazda tökdüyü qan isə iki yüz ildir ki, dayanmır, rus hakimiyyəti isə yerli xalqların qanından doymur. Ümumiyyətlə, rus dövlətinin bu qaniçəinliyini iki məqamla qiymətləndirmək mümkündür. Birincisi odur ki, Rusiya rəhbərliyi (çar, bolşevik, sovet) Qafqazın bütün yerli xalqlarını, xüsusilə Azərbaycan türklərini birmənalı olaraq məhv edərək (Gəncə xanlığının işğalından başlamış Qarabağ münaqişəsinədək, Çeçenistan müharibələrinədək və s.) burada "qonşu xalq", "qonşu dövlət" anlamını yox etməyə, "xristian dövləti" qurmağa çalışıb. Qonşu yoxdursa, üz-üzə gələndə necə utanmaq olar? İkincisi isə, qonşularını bilmərrə məhv etməyə çalışan Rusiya işğalçı mahiyyətini ortaya qoyur. 1800-cü illərdən Qafqazın işğalına başlayan Rusiyanın iki yüz il ərzində yerli xalqların 4-5 milyon nümayəndəsini soyqırıma, qətliama, repressiyalara məruz qoyması üzə çıxır. Əgər Azərbaycan xanlıqlarının işğalını, Şimali Qafqazın ələ keçirilməsini, Şeyx Şamil hərəkatını, 1905-1906-cı illər erməni-türk müharibəsini, 1918-ci ilin qırğınlarını, bolşevik-sovet repressiyasını, ikinci dünya müharibəsi zamanı müsəlmanların döyüşlərdə qırğınlara verilməsini, 1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyasını, Qarabağ müharibəsini, Çeçenistan müharibələrini və s. sadalasaq, iddiamızın əssassız olmadığı bir daha təsdiqlənər. Bu qədər insanın qətlinə hökm verən, yurd-yuvasından qovan rus hökmdarlarının məqsədi nəydi? Bu ruslarda nəinki qonşuluq hissinin, heç insani prinsiplərin olmadığını ortaya qoyur. Halbuki həmin insani prinsiplər müharibələr, işğallar zamanı belə unudulmur. Dünyanın orta əsrlərdə şahidlik etdiyi qətliamları, soyqırımları, yurd-yuvalarından didərgin salınmaları orta əsrlərdə görsə də rusları bu faciələri XX əsrin sonunda azərbaycanlıların, gürcülərin, çeçenlərin başına gətirib. Ermənilərə gəldikdə isə, yuxarıda dediyimiz kimi, bu məxluqatlar "kilsə-xalq" kimi qəbul olunmalıdır. Rusiyanın Qafqazda, Türkiyədə, Güney Azərbaycanda, İranda apardığı müharibələrin gedişində zaman-zaman Şimali Azərbaycan ərazisinə köçürülən ermənilərin qədim alban məbədlərini mənimsəədikləri, özününküləşdirdiyi sübuta yetirilmiş tarixi faktdır. Hətta ərəblərin işğalı zamanı qriqoryan erməni icmalarına toxunmaması da tarixi əsərlərdə əksini tapıb. Burada ermənilərin ərəblərin qılığına girməsiy1lə yanaşı, başqa məqam da vardı. Ərəb hökmdarları güclü dövlətləri, güclü ordusu, sayca çox olan xalqların, o cümlədən türklərin İslamı qəbul etməsində maraqlı idilər. Onlar üçün kiçik saylı qriqoryan ermənilərinin İslamı qəbul etməsi maraqlı deyildi. Çünki belə qruplar nəyisə həll etmək iqtidarında deyildi. Çar Rusiyasının 1846-cı ildə Alban kilsəsini rəsmən ləğv etməsi, alban məbədlərini qriqoryan ermənilərin ələ keçirməsi üçün şərait yaratması da sənədlərdə əksini tapıb. Halbuki Alban kilsəsi də pravoslav idi. Provoslav Rusiyanın məhz alban kilsəsini məhv etməsinin səbəbi isə o idi ki, albanlar yerli əhali idi. Rusların siyasətində isə Azərbaycanın yerli əhalisini məhv etmək, repressiyaya məruz qoymaq əsas yer tuturdu. Çar-bolşevik-sovet Rusiyasının ermənilərə "etibar etməsinin" əsas səbəbi heç də provoslavların qriqoryan ermənilərə "sevgisindən" irəli gəlmirdi. Ermənilərin yerli əhali olmaması rus siyasətində xüsusi olaraq nəzərə alınırdı. Gəlmə xalqın isə qonşuluq adət-ənənəsinin, ümumiyyətlə, sərhədləri olan dövlətçiliyinin olmaması isə aksiomadır. Belə xalqların xəyanətkarlığa meyli, gənə kimi bu və ya digər xalqın sinəsində özünə məskən edib onun qanını sormaq bacarığı xüsusi vurğulanmalıdır. Təkcə XX əsr boyu, elə indi də Rusiyanın və Qərbin birbaşa dəstəyilə Azərbaycan torpaqlarını işğal edən, Türkiyəyə buynuz göstərən ermənilərin nümunəsi göz önündədir. Alban məbəədlərini mənimsəyərək, özlərinə "qədim kilsələr" yaradan, qriqoryanlığı erməni milli kimliyi kimi formalaşdıran bu düzəltmə xalqın milli ideyalarına baxın! Tarixin səhifəsində dövlətçiliyi bir nöqtə kimi belə görünməyən bir xalq özünə "Böyük Ermənistan" ideyasını qondarıb. Bundan başqa, 1915-ci ildə bütün dünyada sayları 2 milyon olmayan ermənilər Osmanlı İmperiyasının onları "soyqırıma" məruz qoyduğunu bəyanlayırlar, guya 2 milyon erməninin qırıldığını bildirirlər. Sözümün canı odur ki, Türk düşmənçiliyinə söykənən bu qondarma ideyalar erməni milli kimliyini müəyyənləşdirir. Ermənilərin Türkiyəyə, Azərbaycana ərazi iddialarından, qondarma soyqırımdan və s. əsassız ideyalarından əl çəkməsi mümkün deyil. Çünki bu qondarma ideyalar erməni kimliyini formalaşdırır. Əgər ermənilər bu qondarma ideyalarından əl çəksələr, tarixən olduğu kimi indi də heç bir kənar müdaxilə olmadan da dünyada izləri- tozları qalmayacaq. Ona görə də sərhədlərin açılmasıyla ermənilərin qondarma iddialarından əl çəkəcəklərini, işğala son verəcəklərini düşünənlər səhvə yol verirlər. Bu düşüncə tərzi isə yalnız və yalnız tarixi bilməmək, yaxud da qlobal güclərin əlində oyuncağa çevrilməyin bir nümunəsidir. Bayram Göytürk