İranın ən mühüm təhlükəsizlik vəzifələrindən birində baş verə biləcək bu nadir dəyişiklik təsdiqlənərsə, bu, adi kadr dəyişikliyindən daha böyük məna daşıyacaq. Bu proses İslam Respublikasının 40 günlük müharibədən sonra strategiyasını yenidən müəyyənləşdirməyə çalışdığı, ölkə rəhbərliyinin ən yüksək səviyyələrində hərbi strategiya, ABŞ ilə danışıqlar və daxili hakimiyyət balansı məsələlərində açıq fikir ayrılıqlarının yaşandığı bir dövrə təsadüf edir.

Əsl səlahiyyət: AMTŞ katibi nə iş görür?

Rəsmi qanunvericiliyə görə, katibin vəzifəsi əsasən katibliyin fəaliyyətini idarə etmək, şuraya daxil olan qurumlar arasında koordinasiyanı təmin etmək və qəbul edilən qərarların icrasına nəzarət etməkdir. Lakin son qırx ilə yaxın təcrübə göstərir ki, bu vəzifənin real təsir gücü hüquqi səlahiyyətlərdən çox, həmin şəxsin İran hakimiyyət sistemindəki nüfuzundan və Ali Liderlə olan etimad münasibətlərindən asılıdır.

Praktikada katib silahlı qüvvələr, kəşfiyyat orqanları, Xarici İşlər Nazirliyi və digər təhlükəsizlik strukturları arasında əsas əlaqələndirici şəxs hesab olunur. Böhranlı dövrlərdə isə ölkənin ən mühüm strateji məsələlərinin formalaşdırılmasında mühüm rol oynayır.

Bunun nümunələri kimi:

- Həsən Ruhani AMTŞ katibi olduğu dövrdə Avropa ölkələri ilə nüvə danışıqlarına rəhbərlik edib.
- Daha sonra Əli Laricani və Səid Cəlili İranın baş nüvə danışıqçıları kimi fəaliyyət göstəriblər.
- Əli Şəmxani isə İran və Səudiyyə Ərəbistanı arasında diplomatik münasibətlərin bərpası prosesində əsas fiqurlardan biri olub.

Buna qarşılıq, hazırkı katib Məhəmməd Baqir Zülqədr, ABŞ və İsrailin iştirak etdiyi 40 günlük müharibə zamanı bu vəzifəyə təyin olunsa da, indiyədək ölkənin əsas strateji məsələlərinə sələfləri qədər təsir göstərə bilməyib.

Səsvermə hüququ olmayan katib

Zülqədrin mövqeyi əvvəlki katiblərdən mühüm bir cəhətə görə fərqlənir.

Əvvəllər AMTŞ katibləri prezident tərəfindən təyin edilir, Ali Lider tərəfindən təsdiqlənir və eyni zamanda Ali Liderin Şuradakı iki şəxsi nümayəndəsindən biri hesab olunurdu. Bu status onlara Şurada tam səsvermə hüququ verirdi.

Ənənəvi AMTŞ katibləri:

- Prezident tərəfindən təyin olunurdular;
- Ali Lider tərəfindən təsdiqlənirdilər;
- Ali Liderin rəsmi nümayəndəsi sayılırdılar;
- Şurada tam səsvermə hüququna malik idilər.

Məhəmməd Baqir Zülqədr:

- Prezident tərəfindən təyin olunub və Ali Lider tərəfindən təsdiqlənib;
- Ali Liderin rəsmi nümayəndəsi statusuna malik deyil;
- Şurada səsvermə hüququ yoxdur.

Bu vəziyyət uzun hərbi karyeraya malik Zülqədr üçün narazılıq doğurub.

O:

- 1979-cu il inqilabından əvvəl fəaliyyət göstərən Mənsurun silahlı təşkilatının qurucularından biri olub;
- İran-İraq müharibəsi dövründə Ramazan Qərargahına (Qüds Qüvvələrinin sələfi hesab olunur) komandanlıq edib;
- SEPAH Baş Komandanının müavini və Baş Qərargah rəisi vəzifəsində çalışıb;
- Daxili İşlər Nazirliyi, Məhkəmə Hakimiyyəti və Məsləhət Şurasında yüksək vəzifələr tutub;
- Nüvə və raket proqramları ilə əlaqələrinə görə BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1747 saylı qətnaməsi ilə 2007-ci ildə sanksiyaya məruz qalıb.

Möhsün Rzayinin mümkün geri dönüşü

2026-cı il avqustun 6-da İran mediasında Möhsün Rzayinin AMTŞ-nin yeni katibi təyin edildiyi barədə xəbərlər yayılsa da, qısa müddət sonra bu xəbərlər silinib.

Əgər bu təyinat rəsmi şəkildə təsdiqlənsə, Rzayi təxminən 30 ildən sonra yenidən İranın ən yüksək təhlükəsizlik vəzifələrindən birinə qayıtmış olacaq.

Onun fəaliyyəti:

- 1981–1997-ci illərdə SEPAH-ın qurucularından biri və baş komandanı olub;
- 20 ildən artıq Məsləhət Şurasının katibi vəzifəsində çalışıb;
- Prezident İbrahim Rəisinin dövründə iqtisadi məsələlər üzrə vitse-prezident olub.

40 günlük müharibədən sonra Rzayi sərt hərbi mövqeyi ilə seçilib. O:

- beynəlxalq təminatlar olmadan atəşkəsə qarşı çıxıb;
- sanksiyaların ləğvini tələb edib;
- müharibəyə görə təzminat ödənilməsini müdafiə edib.

Siyasi nəticələr və ehtimallar

Rzayinin mümkün təyinatı Məhəmməd Baqir Xərrəzinin son açıqlamalarını yenidən gündəmə gətirib.

Xərrəzi bildirmişdi ki, Müctəba Xamenei ona:

- Məhəmməd Baqir Zülqədrin vəzifədən uzaqlaşdırılacağını;
- onun yerinə Möhsün Rzayinin gətiriləcəyini;
- xarici işlər naziri Abbas Əraqçiyə isə ABŞ ilə danışıqlara müdaxilə etməmək tapşırıldığını deyib.

Əgər Möhsün Rzayinin təyinatı rəsmən təsdiqlənərsə, bu, Xərrəzinin digər siyasi iddialarına, o cümlədən prezidentin mümkün istefası ilə bağlı açıqlamalarına da daha çox diqqət yönəlməsinə səbəb ola bilər.

 

C