GünAz TV: ABŞ-ın (Amerika Birləşmiş Ştatları) “Washington Times” qəzetinin 6 yanvar (January) buraxılışında Stiven Blank adlı yazar ABŞ-a məxsus pilotsuz (xələbansız) təyyarənin İran tərəfindən ələ keçirilməsi, bunun ABŞ-ın müttəfiqlərinə və həmçinin İranın qonşusu kimi Azərbaycana olan təhlükələri barədə məqalə yazıb.

Stiven Blank ABŞ Hərb Akademiyası Kollecində strateji araşdırmalar institutunda professordur.

Həmin məqaləni ANN.Az-ın oxucularına təqdim edirik:

İranın ABŞ-ın pilotsuz təyyarəsini ələ keçirməsi bizi bəzi çətin, xoşagəlməz, ancaq fundamental (təməl, əsasi) təhlükəsizlik məsələlərini yenidən gözdən keçirməyə vadar edir. Əgər İran iddia etdiyi kimi, ABŞ təyyarəsini aşağı endirə bilirsə, bu, İran kəşfiyyatının pilotsuz təyyarəsinin komanda və nəzarət sistemini öyrənməyə və ona heç bir zədə törətmədən aşağı endirməyə qadir olduğunu göstərir.

Amma Obama administrasiyasının (hökuməti) dediyi kimi, pilotsuz təyyarə nasazlıq ucbatından yerə enibsə, İran böyük ehtimalla onun komanda və nəzarət sistemininin sirlərini rus və çin texniklərinin köməyilə öyrənəcək. Pakistan artıq ABŞ-ın etirazından sonra Usamə Bin Ladenin ələ keçirilməsi zamanı qəzaya uğrayan helikopteri geri qaytarıb. Biz İrandan da eyni hərəkəti gözləyirik. Ancaq bu ölkələr böyük ehtimalla bizim pilotsuz təyyarələrimizi necə istifadə etməyi öyrənəcək və bizi bu təyyarələrdən kəşfiyyat məqsədilə istifadə edib-etməməklə bağlı bir daha düşünməyə vadar edəcək.

İran bu sistemləri idarə etməyi öyrənsə, o, nüvə proqramına nəzarət etmək istəyən xarici kəşfiyyat qurğularının qarşısına çıxmaq qabiliyyətinə malik olacaq. Bu, İranın Körfəz ölkələrində və Yaxın Şərqdə kəşfiyyat nəzarət imkanlarını inkişaf etdirmək üçün əvəzsiz vasitə olacaq. Ancaq ABŞ (Amerika Birləşmiş Ştatları), İsrail, müttəfiqlərimiz olan Körfəz ölkələri və böyük ehtimalla Əfqanıstandakı Beynəlxalq təhlükəsizliyə yardım qüvvələri üçün olan bu mənfi nəticədən başqa, bu hadisənin Xəzər dənizi hövzəsində, xüsusilə də Azərbaycan üçün böyük mənfi nəticələri olacaq.

Hər bir Mərkəzi Asiya xalqı kimi, Azərbaycanın da İranla bağlı şübhələri var. Tacikistan radikal İslamçı təbliğatından ehtiyatlanaraq, öz tələbələrini İrandan geri çağırıb. Digər Mərkəzi Asiya dövlətlərinin heç biri də İranı Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının üzvü kimi görmək istəmir, həmçinin onun nüvə proqramını dəstəkləmir. Onların hamısı İranın ölkələrində iğtişaş və terrorizm törətmə potensialından şübhələnirlər. İran həmçinin Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkmənistanın Xəzər dənizində enerji istehsalını genişləndirmək cəhdlərinin qarşısını müntəzəm olaraq alıb.

Ancaq İranın ən açıq hədələri Azərbaycana yönəlib. Bu, Tehranın Bakının ABŞ, İsrail tərəfdaşı olmağından şübhələnməsinə görə deyil, Azərbaycanın İranın şimal-qərbində yaşayan azərbaycanlılar arasında etnik qarşıdurma yaratmaq və bu hissəni İrandan ayırmağa çalışdığından qorxmasından qaynaqlanır. Bu əsassız qorxu deyil. Sovet İttifaqı (Şurəvi) 1920-21, 1945-46-cı illərdə bunu etməyə çalışıb. Lakin azərbaycanlı azlıqların qorxusu İranın Azərbaycana etdiyi hədələr üçün daha çox bəhanədir. İranın əsl qorxusu Azərbaycanın ABŞ və İsraili dəstəkləməsi və ABŞ bölgədə əməliyyat keçirərsə Azərbaycanın onun üçün platformaya çevrilməsi ilə bağlıdır.

Faktiki (əməli) olaraq İran Azərbaycanı on ildən çoxdur ki, təhdid edir. İran Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ ərazisinin ermənilər tərəfindən işğal edilməsini o dərəcədə dəstəkləyib ki, Ermənistan müntəzəm olaraq BMT-nin (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı) İrana qarşı olan sanksiyalarına (təhrim) veto qoyur. 2001-ci ildə İran Azərbaycanın Xəzər dənizində neft tədqiqatı aparan platformasını vurub. Dənizin qanuni statusunu (vəziyyət) müəyyənləşdirməyin qarşısını almaqdan başqa, İran həmçinin daim Azərbaycanı ölkəsində ABŞ bazasını (payqah) dəstəklədiyi təqdirdə, işğalla və digər naməlum hərbi əməliyyatlarla hədələyir.

Son zamanlarda ölkədəki şiə müsəlmanlarının hökumət əleyhinə olan etirazlarının arxasında İran fitvası olduğu açıq-aydındır.

İranın raket və peyk imkanları genişlənəcəyi və nüvə silahı əldə edəcəyi təqdirdə bu təhdidlər daha da qorxulu hal alacaq. İranın pilotsuz  təyyarələrin kəşfiyyat, nəzarət və ondan istifadə etmə imkanları artdıqca, onun təkcə Yaxın Şərqə yox, həmçinin Mərkəzi Asiya və Qafqaz qonşularına olan təhlükəsi də artır.

Pilotsuz təyyarənin ələ keçirilməsinin siyasətçilərə və analitiklərə bir daha İranın təkcə Yaxın Şərq, İsrail, Səudiyyə Ərəbistanı və digər Körfəz ölkələrinə deyil, həmçinin İranla qonşu ölkələrə və ümumilikdə beynəlxalq təhlükəsizliyə qarşı böyük təhdid olduğunu yada salır. Bu texnologiyanın yayılması İranın nüvə silahı qədər böyük təhlükə olmasa da, onu kiçik təhlükə də hesab etmək mümkün deyil. Nəticədə İranın bu sistemləri mənimsəməsi onun Yaxın Şərq, Qafqaz və Mərkəzi Asiyaya olan təhdidini əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq. Amerika Birləşmiş Ştatları və bu ölkələr İran təhlükəsini nəzərə almalı və gözlə görülən təhlükəli vəziyyətə cavab verməlidir. ANN.Az