GünAz TV: Beynəlxalq sanksiyalar (təhrimlər) ucbatından özünütəcridlə qarşılaşan Tehran hakimiyyəti iri neft –qaz layihlərini əngəlləməyə, yaxud onlara alternativlər çıxarmağa çalışır.

İran informasiya vasitələrinin məlumatına əsasən,tanınmış beynəlxalq araşdırma institutlarının hesablamalarına görə, Avropanın əbii qaza olan ehtiyacı hər il bir faiz artır. Hazırda Avropa bir il ərzində 500 milyard kub metr (metr mükəəb) «mavi yanacaq» istehlak edir.

İldə tələbatın bir faiz artacığını nəzərə alsaq, 2030-cu ildə bu ehtiyacın ildə 700 milyard kub metr çatacağı gözlənilir.

Bu tələbatı ödəmək üçün üç qaz xətti layihəsi – NABUKKO, «Şimal axını» və «Cənub axını» mövcuddur. Rusiya və İran mütəxəssisləri hesab edir ki, «Şimal axını» istisna omaqla o biri iki layihənin qazla tam təmin olunması şübhəlidir.

İranlıların qənaətincə, İranın NABUKOO-ya qoşulmaması (daha doğrusu bu layihəyə yaxın buraxılmaması) layihə üçün «Axilles dabanı»dır.Onlara görə, İslam Respublikasının (Cümhuriyyəti)  təbii qaz ehtiyatı 33,1 trilliyon kub metrdir.

NABUKOO_dan kənarda saxlanıldığına görə, Tehran hakimiyyəti «mavi yanacağı» yeni bir xətlə Avropaya çıxarmaq niyyətindədir. İyulun 25-də İranın Üsuliyyə şəhərində «Pars» özəl iqtisadi bölgəsində təbii qazın traniziti və ixracına dair İslam Respublikası (Cümhuriyyəti), Suriya və İraq arasında ilk rəsmi anlaşmanın imzalacağı nəzərdə tutulub. İmzalamada İran neft naziri vəzifəsini müvəqqəti icra edən, İraqın neft naziri, Suriyanın neft və mineral ehtiyatları naziri iştirak edəcəyi gözlənilir.

İran informasiya vasitələrinin məlumatnıa görə, İraqın neft naziri Abdulla Kərim Laibi və Suriyanın neft və mineral ehtiyatlar naziri Sufyan əl-Əlao ilə təbii qazın ötürülməsinə dair üçtərəfli müqavilənin imzalanması ilə bağlı fəal yazışmalar aparılır.

İran, İraq və Suriya arasında 2009-cu ildə sözügedən layihəyə dair Tehran, Dəməşq və Bağdadda və üç üçtərəfli görüş keçirilib. Həmin görüşlərdən sonuncusunda «mavi yanacağın» ötürülməsinə, tranzitinə və ixracına dair layihənin ümumi prinsipləri (ilkələri, əslləri) ilə bağlı razlaşma əldə edilib.

Ehtimal olunur ki, İranın «Cənubi Pars» yatağındakı qazın İraq, Suriya, Livan (Lübnan) və daha sonra Aralıq dənizi sahilləri ilə Avropa bazarına çıxırlması bu layihədə nəzərdə tutulub. Ələdə edilmiş razılaşmaya əsasən, 56 dyüm diametrində olan borular vasitəsi ilə 5,6 min km uzunluğunda tikiləcək bu kəmərlə sutkada 110 milyion kub metr qaz vurulacaq. 

Qaz kəmərinin tikintisinə 6 milyard dollar maliyyə vəsaiti lazımdır. İran mənbələrinin bildirdiyinə görə, Avropanın bir sıra şirkətləri bu layihəni maliyyələşdirmək istəklərini artıq bildiriblər.

Ardalır çəkilən dövlətlər isə bəyan edib ki, yetərincə maliyyə vəsaiti olacağı halda 2013 və 2014-cü ildə bütün tərəflərin iştirakı ilə layihənin istimarına başlmaq mümkündür.

Tehranın «islam kəməri» adlandırıdığı bu xəttə 2020-ci ilədək İraqın gündəlik 10 milyondan 15 milyondək, Suriyanı 15-20, Livanıni sə 5-7 milyon kub metr təbii qaz ötürəcəyi planlaşdırılıb. Etimal olunur ki, gündəlik 65-70 milyon kub metr həcmində təbii qaz ixracı Avropa Birliyinin «mavi yanacağa» olan tələbatını ödəyəcək.

İran mənbələri bu kəmərin NABUKKO-ya alternativ və ya rəqib olacağını gizlətmir. (Yada salaq ki, Bakı-Ceyhan-Tbilisi əsas neft ixracı kəmərinin tikintisi zamanı da İran və Rusiya hay-küy salmışdı).Ancaq məsələ sabitlikdə, istiqrarda və iqtisadi risq dərəcəsindədir. Layihəni gerçəkləşdirmək niyyətində olan tərəflər bu baxımdan şərtlərə cavab vermir.

Atom-nüvə proqramı və başqa bu kimi məsələrlə bağlı İran hakimiyyəti ciddi iqtisadi və siyasi sanksiyalara məruz qalıb. İraqda isə vəziyyət hələ də bu sayaq iri miqyaslı layihələrin həyata keçirilməsi üçün sərfəli sayıla bilməz. Suriyada da siyasi istiqrar mövcud deyil. Livanda iranyönlülərin, Qərbin terrorçu olaraq, tanıdığı hizbullahçıların hökumət başına gəlməsi bu ölkədə risqin böyük olduğunu təsdiqlənəyə amillərdəndir. 

Heç şübhəsiz bu layihənin təşəbbüskarı Tehran hakimiyyətidir. Belə qənaətə gəlmək olar ki, müqaviləni müzakirə edən tərəflər həmin xətt vasitəsi ilə Qərblə əməkdaşlığı genişləndirmək və nəticədə özlərini bölgədə gedən çeşidli «təhlükələrdən» sığortalamaq niyyətindədirlər.

Sadaladığımız şərtlərə - istiqrar,tisq azlığı, siyasi sabitlik, habelə terrorçuluğa qarşı mübarizə və s. cavab versə idi, o zaman İranın NABUKKO-ya qoşulması müzakirə belə edilməzdi. Yaxud Bakı-Ceyhan-Tbilifi Əsas Neft ixrac kəməri bu ölkənin ərazisindən keçərdi.

Bundan başqa 6 milyard dollar maliyyə vəsaiti tələbə edən bu layihəni həmin dövlətlərin indiki şəraitində çətin ki, xarici şirkət və ya dövlətlər maliyyəlşdirsin. İran mənbələrinin yaydığı « Avropanın bir sıra şirkətləri bu layihəni maliyyələşdirmək istəklərini artıq bildiriblər» xəbəri isə daha çox «blefə» oxşayır. Əks halda layihənin təbliğatı və ona maliyyə qoyuluşunu tezləşdrmək məqsədi ilə həmin şirkətlərin adları açıqlanardı. Onda belə bir qənaət yaranır; görünür, Tehran hakimiyyəti bu layihəni qaçaq maliyyə vəsaiti hesabına meydana çıxarmaq istəyir.

Məsələnin başqa tərəfi isə Avropa ölkələrində Atom Elektrik Stansiyalarının (Niruqahlarının) enerjisindən (Almaniyad bəzi AES-lərin qapadılması) qismən də olsa imtiina edilməsidir.Ona görə də ehtimal etmək olar ki, bu vəziyyəti nəzərə alan Tehran hakimiyyəti həmin xətt vasitəsi ilə Avropanın «mavi yanacağa» olan ehtiyacını ödəyəcəyini və ya onların bu xəttə ciddi ehtiyacının olacağını zənn edir.

Odur ki, İranın ortaya çıxardığı «İslam qaz kəməri» xətti indiki ölkələrin, eləcə də bölgənin indiki şəraitində gerçəklikdən çox xəyala oxşayır…

Sədrəddin Soltan