GünAz TV: İran İslam Respublikası (Cümhuriyyəti) yeni maliyyə islahatına  hazırlaşır.

Bu şənbə, iyulun (July) 23-də ölkə əhalisi  pullarından 4 sıfırın atılıb-atılmayacağını müəyyən etmək üçün referenduma gedir.İran Mərkəzi Bankı devalvasiya (pul dəyərinin tənəzzülü) üçün şənbə günü referendum keçiriləcəyini açıqlayıb. Qeyd edək ki, İranın Nazirlər Kabineti sonuncu toplantısında puldan 4 sıfırın atılması barədə qərar vermişdi.

Şənbə günü yerli vaxtla saat 12:00 keçiriləcək referendum yeni pul vahidi üçün keçiriləcək.

İran Mərkəzi Bankının sədri Mahmud Bəhməni deyib ki, puldan sıfırların atılması təklifi nazirlər kabineti tərəfindən verilib. Yaxın günlərdə isə yeni pul vahidi ilə bağlı bütün məlumatlar bankın internet ünvanında yerləşdiriləcək.

«Yeni rial ABŞ (Amerika Birləşmiş Ştatları) dollarına ekvivalent (müadil) olacaq»-deyə, bankı sədri söyləyib. Bununla belə o, referendumdan sonra İslam Respublikasının (Cümhuriyyətinin) ticarət əlaqələri zamanı mübadilədə dolların İran puluna dəyişdirilməsi ilə bağlı açıqlama verməyib.

Xatırladaq ki, 1979-cu il inqilabından sonra bir dollar 70 riala bərabər dəyişdirilirdi. Ancaq son zamanlar İslam Respublikasının milli valyutası (dövüz, ərz, pul) kəskin şəkildə ucuzlaşıb.Son məlumatlara görə, bir dollar 11 min rialdır.Rəsmi məlumatlara əsasən, bu ilin martında ölkədə infiliyasiyanın (təvərrum) səviyyəsi 13 faiz təşkil edib.

Məlumatlarda bildirilib ki, yeni pul vahidinin dövriyyəyə buraxılması üçün ən azı 3 il vaxt tələb olunur.

Referendumdan sonra üç ay ərzində ölkə parlamentinə denominasiya haqqında (pul haqqında) qanun layihəsi təqdim edilcək. M.Bəhməninin sözlərinə görə, məclis üzvləri ilə məsələyə dair müşavirə keçiriləcək: «Biz məclis tərəfindən ğam dəstək alsaq, o zaman valyutamızdan 4 sıfırın yığışdırılması ilə bağlı ciddi addım atacağıq. Biz ilk dəfədir ki, belə bir addım atırıq. Ona görə də bununla bağlı probelmin yaranmamasının istəyirik».

Məsələ heç də sıfırların yığışdırılması ilə başa çatmır. Keçmiş SSRİ-inin (Şurəvinin) son illərində ölkənin baş naziri Pavlov da sovet valyutasını xilas etmək üçün oxşar addım atmışdı. Ancaq bu sovetlər birliyinin (Şurəvinin) iqtisadiyyatını batmaqdan qurtarmadı. Eləcə də ölkədəki çox saylı sosial, siyasi məsələ öz həllinni tapmadı.

Tehran hakimiyyəti bu islahatı çox çətin bir dönmədə həyata keçirməyə hazırlaşır. Məlum oluduğu kimi son bir neçə ayda islam Respuboikasında gündəlik tələbat malları bir neçə dəfə bahalaşıb.

Dünyanın ən iri dəzin nəqiliyyat şirkəti “Maersk line” İslam Respublikasının bir neçə limanından – «Bəndər Abbas», «Bəndər Xomeyni» və «Üsləviyyə»dən taxıl məhsullarını daşımağı  dayandırdığını bildirib. Şirkətin yaydığı bəyanata o da vurğulanıb ki, bu sayaq məhsullar ABŞ-ın (Amerika Birləşmiş Ştatlarının) İrana qarşı yeni sanksiyalar siyahısına düşüb. “Maersk line” xarici ticarətlə əlaqədar İrana qarşı qoyulan sanksiyalar (təhrimlər) və beynəlxalq nəzarət sisteminə uyğun əməkdaşlıq emək haqda öhdəlik götürüb.

İslam Respublikasının  bundan sonra Güney Astardakı liman vasitəsi ilə bu çatışmazlığı aradan qaldırmağa çalışacağını bildirib.

Ötən aykı məlumatı əsasən, İran Mərkəzi Bankı dollar və qızılın qiymətini nəzarətdə saxlasa da, onların qiymətləri «qara bazar»da günü-gündəq artır. Nəhayət Mərkəzi Bank rəsmi qiymətləri sabit saxlaya bilmədiyindən qızıl qiymətini və xarici valyutaların məzənnəsi artırıb. İran mətbuatının verdiyi məlumata əsasən, ölkə  bazarlarında  bir ABŞ (Amerika Birləşmiş Ştatları) dollarının qiyməti son bir həftə içində 11 200 riyaldan 12 150 riyala qədər qalxıb və məlumatlara görə bu artım davam edir. Dolların əvvəlki rəsmi qiyməti 10 599 riyal olsa da indi mərkəzi bank məzəndəni 12 faiz artıraraq  bir ABŞ dollarını 11 717 riyala satmağa başlayıb.

Bu qiymət artışına baxmayaraq banklardan rəsmi qiymətlərlə dollar almaq ancaq bir sıra məhdudiyyətlərlə mümkün olur, lakin açıq bazarlarda azad qiymətlə istənilən qədər dollar tapmaq mümkündür. Dövlət liçenziyası ilə işləyən valyuta dəyişdirmə məntəqələri də dünən rəsmi qiymətlərlə valyuta satmaqdan imtina edib. Onlar bunun səbəbini rəsmi qiymətlərlə mərkəzi bankdan valyuta ala bilməməmələri ilə izah ediblər.

«Araztm»-ın məlumatına əsasən, bir müddət öncə  Mahmud Bəhməni bildirmişdi ki, İranda istənilən qədər valyuta ehtiyatı mövcuddur və valyutalar bahalaşdıqda bazara əlavə valyuta  çıxarmaqla qiymətlərin yüksəlməsinin qarşısını almaq mümkün olacaq. Lakin indi Mərkəzi bank tərəfindən qiymətlərin artırılması əhalidə çaşqınlıq yaradıb.

Yenə məlumatlara görə, İranın qiymətli metallar bazarında qızılın qiyməti 8 faiz artıb. Son zamanlar İranda subsidiyaların (subsidlərin) dayandırılması ilə əlaqədar ölkə iqtisadiyyatında 20 faizidan çox infilasiya müşahidə olunur. Buna görə əhali əldə olan sərmayələrini qızıl və valyuta kimi infilasiyaya məruz qalmayan və istənilən zaman pula çevrilə biləcək yatırımlarda istifadə edir. Bu isə ölkədə qızıl və valyuta qiymətlərinin artımına səbəb olur.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi belə islahatlar ikl növbədə əhalinin güzəranında özünü göstərməlidir. 

Bu günlərdə yayılmış bir xəbər sıfırların yığışdırılması əməliyyatının vətəndaşların həyatına müsbət mənada ciddi təsir göstərəyəci ehtimalını azaldır.

«MIGnews»-un məlumatına əsasən, toyunun xərclərini ödəmək üçün bir gənc böyrəyinin birini «qara bazarda» satıb. Bu orqanın qeyri-rəsmi qiyməti 9 min 500 dollardır. Hazırda ölkədə çox saylı işsizlər toy və ailənin başqa mərasimlərinin xərclərini ödəmək üçün bu üsuldan istifadə edir.

Onu da yada salaq ki, İslam Respublikası böyrəyin satılması üzrə aparcı yerlərdən birini tutur. Bundan ötrü ölkədə qanuni sistem də yaradılıb. Bu orqanın «dövlət qiyməti» 4 min 500 dollardır. Onlar bir illiyinə pulsuz tibbi sığorta olunurlar.

Yeri gəlmişkən, orqan donorluğu 1968-ci ildən ölkədə leqallaşıdırılıb.Hakimiyyət bununla bağlı «qara bazarı»yığışdırmağa çalışır. 

Başqa bir sosial-iqtisadi məsələyə diqqəti yönəltmək istərdik. Məlum olduğu kimi bu ölkə də əllə toxunan xalçalar dünya bazarında çox baha qiymətə satırılırdı. Ancaq Tehran hakimiyyətinin iddialı və hikkəli atom-nüvə proqrammı bu sahəyə də yasaqların qoyulmasına səbəb olub.

«İRNA»-nın məlumatına görə, xalça istehsalçılarından biri, Rəsul Xorsənd ölkədəki xalçaçılar çox cidd dəstəyə ehiyac duyur.

Tehran hakimiyyəti maliyyə islahatında da öz panfarsçılığından əl çəkmir. İran Mərkəzi Bankı valyutanın adının  «rial»dan «parsi»-yə dəyişdirilməsi təklifini irəli sürüb.

Urmiyadan olan deputat Nadir Qazipur jurnalistlərə açıqlamasında pul vahidinin adının dəyişdirilməsi təklifinə etiraz bildirib: «İranın milli pul vahidinə ölkədə yaşayan millətlərdən birinin adının verilməsi məqsədə  uyğun deyil. Müxtəlif millətlərdən ibarət olan İran xalqı bir bayraq altında yaşayır. Onlar arasındakı birlik qorunub saxlanılmalıdır. Ölkənin indiki həssas şəraitində pul vahidinin adının dəyişdirilməsi, ona İranda yaşayan müəyyən bir millətin adının verilməsi məsləhət deyil».

Odur ki, Tehran hakimiyyətinin bu islahatda  istəyi və hədəfi bəlli görünmür. Bu pul islahatıdır, yoxsa panfarsçılıq hikkəsinin gerçəkləşdirilməsinə cəhd. Görünür, bəhs etdiyimiz maliyyə islahatının müsbət sonuc verməyəcəyini hakimiyyət yaxşı bilir. Ona görə də heç olmazsa, bir vaxtlar adı tümən olmuş sonra riala dəyişdirilmiş ölkə pulunun «parsi»yə dəyişdirilməsi ilə özlərinə tolxtaqlıq vermək istəyirlər. Hər halda heç şübhəsiz pulun adlanması deyil, onun alıcılıq qabiliyyət önəmldir. Ancaq baş verənlərə əsaslansaq, ehtimal etmək olar ki,  ayətullah Xamneyi, Əhmədinejad, Bəhməninin başladığı maliyyə islahatı  SSRİ-nin birinci və sonuncu prezidenti Qorbaçovun, onun baş naziri Pavlovun maliyyə siyasətinin taleyini təkrarlayacaq.

Sədrəddin Soltan