GünAz TV mətbuat mərkəzinin növbəti müsahibi, Bakı Dövlət Universitetinin dosenti, tarix elmləri namizədi Kərəm Məmmədovdur.

- Kərəm müəllim, bu gün Qacarlar sülaləsi haqqında ziddiyyətli məlumatlar səslənir. Bir tarixçi olaraq necə düşünürsünüz, Qacarlar daha çox farslara xidmət ediblər, yoxsa türk toplumuna?

- Qacarlar haqqında ilk məlumatlar eramızın (milad) ilk əsrlərinə - "Xalqların Böyük Köçü" dövrünə təsadüf edir. Yunan-latın dilli mənbələrdə bu etnosun (etnikin) adı "ağaçəri" deyə çəkilir. Hərfi mənası "qoşunbaşı", "ordunun önündə gedən" mənasını verməklə yanaşı, bəzi ailmlər onları "ağac ərləri" deyə də tanıdırlar ki, bu da o qədər də həqiqətə uyğun deyil. Qacarlar Azərbaycanda bütün Türk sülalərinin (Qaraqoyunlu,Ağqoyunlu,Səfəvilər) hakimiyyətinə gəlişlərində mühüm rol oynamışlar. Səfəvilər dövründə Azərbaycanın Kür və Araz çayları arasındakı əraziləri Qacarlara mülk kimi verilmişdi. Azərbaycan Türklərinin subetnik (aparıcı və kökcə türk əsilli) qrupu sayılan Qacarlar indiki İran İslam Respublikasının (Cümhuriyyətinin), Əfqanıstan Respublikasının, Azərbaycan Respublikasının əraziləri ilə yanaşı,indiki Dağıstan Respublikasının cənubunu, Gürcüstan Respublikasının cənub və cənub şərqini, "Ermənistan" Respublikasını (əslində tarixi Azərbaycan torpaqlarını) öz hakimiyyətləri altına alaraq 1796-cı ildə hakimiyyətə gəldilər.

Bu sülalənin hakimiyyəti illərində Azərbaycanın şimalı ruslar, Əfqanıstan isə ingilislərin təcavüzünə məruz qaldı. Xüsusilə də Azərbaycanın şimalının ruslar tərəfindən işğalı Qacarlar üçün böyük itki idi. Belə ki "Qacarlar tərəfindən idarə olunan məmləkətdə" Türk etnosunun sayı azaldı. Qacarlar dövlət atributları (rəmzləri, nişanları) kimi Elxanilər dövründən qalmış "Şirü-xurşidi" dövlət bayraqları etdilər. Kəsilən pullar üzərində isə Türkcə "sözümüz" yazırdılar. 1925-ci ilə qədər hakimiyyətdə olan bu sülalə milli münasibətlər məsələsində digər Türk sülaləri kimi tolerant (xoşgörü) münasibət göstərirdilər. Onlar da digər Azərbaycan Türk sülaləri kimi özlərini Böyük Səlcuq sultanlığının və Elxanilər dövlətinin varisləri sayırdılar. Saray dili qismən fars dili olsa da Qacarlar Türklüklərini dərk edir, lakin Pəhləvilər kimi öz dillərini hakimiyyətləri altında olan xalqlara zor gücünə qəbul etdirmirdilər. Qacar nəslindən olan generallar Azərbaycanın şimalında milli mücadilədə fəal iştirak etmişdilər.

- İranda yüz ildən çoxdur ki, soydaşlarımıza qarşı milli əritmə, milli yaddaşın unutdurulması siyasətinin aparılmasına baxmayaraq, soydaşlarımız öz milli haqları uğrundan mübarizə aparırlar. Bu gücün nüvəsində nə durur?

- Təəssüf ki indi İran İslam Respublikasında milli haqlar uğrunda aparılan mübarizənin vahid konsepsiyası(vahid xətti, kavramı) yoxdur. Bu mücadilənin fəalları çox vaxt dini amil məsələsini Azərbaycan Türklərinin xeyrinə istifadə edə bilmirlər. Əvvəllər Azərbaycanın dini mərkəz rolunu oynayan "Dar ül İrşad ", yəni Ərdəbil öz yerini Quma verməklə ürfan mərkəzi rolunu itirmişdir. Avropa və digər Qərb ölkələrində milli mücadiləni yürüdən ziyalılarımızın Avropa standartlarını (ölçülərinə) kor-koranə şəkildə İrana da tətbiq etmək istəyi təbii ki, Güney Azərbaycanda əhali arasında özünə dayaq tapa bilmir. İranı ayaqda saxlayaraq, Azərbaycan Türklərinin farslar içərisində əriməyə sövq edən fars şiəliyinə qarşı Türkün ən kəsərli ideoloji vasitəsi olan qızılbaşlıq dirçəlməlidir.

- Qarşıdan dünya Azərbaycanlılarının III Qurultayı yaxınlaşır. Qurultay dünya Azərbaycanlılarının birləşməsi, vahid mərkəz ətrafında, azərbaycançılıq, türklük şüurunun inkişafına daha da təkan verəcəkmi?

- Bu gün Dünya azərbaycanlılarını birləşdirəcək qurumun özü 3 yerə parçalandığı halda təbii ki milli birliyə nail olmaq çoz çətindir. Gənclik ayrı-ayrı iddialı şəxslər ətrafında deyil, daha sağlam ideologiya ətrafında birləşməlidir. Bu ideologiyanın oluşmasında ən gözəl vasitə tariximizin yeni konsepsiyanın yaradılması nəticəsində mümkün olacaqdır. Qurultayın roluna gəldikdə isə, bu oraya dəvət olunan şəxslərin intellektual (röşənfikri) səviyyəsindən və əhali arasındakı nüfuzundan asılı olacaqdır.

Söhbətləşdi: Elnur Eltürk