Qafqazda kim çox silahlanır? Azərbaycan hərbi və müdafiə xərclərini artırdığına görə Ermənistan başda olmaqla, bir çox dövlətlər tərəfindən "Dağlıq Qarabağ problemini silahlı yolla həll etməyə hazırlaşmaq"da və yeni müharibəyə hazırlaşmaqda suçlanır. Bundan başqa, rəsmi Bakının dövlət büdcəsindən militarist məqsədlərlə ayırmaları artırmaqla "Avropada Adi Silahların Məhdudlaşdırılması haqqında" cinah sazişini də pozduğu bildirilir. Fəqət statistika göstərir ki, bu iddialar əsasızdır və hərbi xərclər baxımından ölkəmizi xeyli qabaqlayan dövlətlər az deyil. Rusiyanın Xarici İşlər Nazirliyinin dünən yaydığı bəyanatda da "Cənubi Qafqaz ölkələrinin, xüsusilə də Gürcüstan və Azərbaycanın dövlət büdcəsindən müdafiə məqsədilə ayırmalar, xüsusilə də hərbi texnika, silah və sursatın alınmasına yönələn pullar müəyyən narahatlıq doğurmaya bilməz". Belarus və Qırğızıstan da Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının son zirvə toplantısında Azərbaycanın hərbi xərclərinin artmasından narahat olduqlarını vurğulayıblar. "Qayğılananlar" arasında ATƏT, Avropa Şurası, Avropa Parlamenti də var. Rəqəmlər isə bu iddiaların əsassız olduğunu göstərir. Stokholmdakı nüfuzlu Beynəlxalq Stokholm Sülh Problemlərinin Tədqiqatı İnstitutunun (SİPRİ) araşdırmalarına görə, Cənubi Qafqazda hərbi xərclərini ən böyük sürətlə artıran ölkə Ermənistandır. Son iki il ərzində bu dövlətin rəsmi xərcləri 90% artıbsa, silah və hərbi texnika alınmasına yönəlmiş vəsaitin real artımı 230%-dən artıqdır. Rəsmi və qeyri-rəsmi xərclər arasındakı fərqin iki səbəbi var. Hərbi ekspert Saleh Məcidovun dediyinə görə, Ermənistanı silahlandıran yeganə dövlət Rusiyadır. "2006-cı ilin may ayından bəri Moskva Ermənistana bir diviziyanı tam formalaşdırıb silahlandırmağa yetəcək qədər silah, sursat və hərbi texnika yollayıb. Ermənilər real hərbi xərcləri ilə ölkəyə gətirilən texnikanın əksəriyyətinin rəsmi statistikada göstərilməməsinin bir səbəbi də həmin silahların Ermənistana Gümrüdəki 102-ci hərbi bazaya göndərilən texnika təki rəsmiləşdirilməsidir. Rusiyanın Gürcüstanın Batum və Axalkalakidəki hərbi bazaları ləğv olunanda oradakı silahlarla hərbi texnikanın təxminən 74%-i Ermənistana daşındı. Sonradan həmin silahlar Rusiyanın 102-ci bazasına aparıldı və onların bir qismi Ermənistan ordusu ilə Dağlıq Qarabağdakı separatçı rejimin silahlı qüvvələrinə verildi", - S.Məcidov "Ekspress" əməkdaşına söylədi. Onun dediyinə görə, Ermənilərinr quru qoşunlarında silah və hərbi texnika ilə təminatı 2006-cı illə müqayisədə 38%, hərbi-hava qüvvələrində 45%, hava hücumundan müdafiə qüvvələrində isə 27% intensivləşib. Hərbi xərclərin artımı baxımından regionda Ermənistandan sonra ikinci yeri Gürcüstan tutur. 2001-ci ildə, Eduard Şevardnadzenin prezident olduğu dönəmdə bu artım 27% idisə, 2005-ci ildə 165,5% təşkil edib. 2006-cı ildə zhərbi xərclərə ayrılan pulların həcmində azalma başlayıb və yüksəliş "cəmi" 69%, 2007-ci ildə isə 63% olub. Bu isə Gürcüstanın hərbi büdcəsinin son 10 il ərzində 1300% artması deməkdir. Rəsmi Tiflis müdafiə xərcləri və satın aldığı hərbi texnikanın həcminin dövlət büdcəsinə olan müqayisəli nisbəti baxımından dünyada birinci yeri tutur. İkinci pillədə isə 50 ildən bəri fasiləsiz savaş vəziyyətində yaşayan Konqo Demokratik Respublikası tutub. Son 10 ildə konqolular hərbi xərclərini 633,7% artırıblar. Yçüncü yerdəki Latviyada isə analoji rəqəm 594% təşkil edib. Azərbaycana gəldikdə isə, hərbi xərclərin artımı baxımından ölkəmiz sadalananan dövlətlərdən sonra dünyada 5-ci yeri tutaraq 553,9%-lik artım nümayiş etdirib. İlk onluqda sonrakı yerlərdə Qazaxıstan, Estoniya, Belarus, Qvineya-Bissau, Çin və Sudan gəlir. Ekspertlər isə hesab edirlər ki, müxtəlif ölkələrin hərbi xərclərinin artım faizini avtomatik olaraq onların müdafiə qüdrətinin yüksəliş göstəricisi kimi qəbul etmək olmaz. Əvvəla, dövlətlər ərazi, əhalinin sayı, iqtisadi inkişaf səviyyəsi baxımından çox fərqlidir. Məsələn, Afrikadakı San-Tome və Prinsipi ada dövlətinin dövlət büdcəsində hərbi xərclər cəmi $342 mindirsə, ABŞ-da yüz milyardlarla dollara bərabərdir. "Bundan başqa, Azərbaycanın hərbi büdcəsinin artımından danışırıqsa, son illərdə dövlət büdcəsində digər ayırma və xərcləri də nəzərə almalıyıq. Məsələn, son 3 ildə səhiyyə və təhsilə ayrılan vəsaitdə 17 dəfəlik artım var. Eyni zamanda, Ermənistan və Gürcüstandan fərqli olaraq, Azərbaycan müdafiə xərclərinin istisnasız olaraq hamısıı özü ödəyir. Əgər Gürcüstan ordusunun qurulması və güclənməsinə, habelə təminatının ən müasir səviyyəyə cavab verməsinə yönələn səylərin təxminən 84%-i ABŞ və Avropa Birliyi, habelə Türkiyə tərəfindən maliyyələşdirilibsə, Ermənistanın silahlı qüvvələri demək olar ki, bütünlüklə Rusiyadan asılıdır. Bu baxımdan da region dövlətlərinin hərbi xərclərini olduğu kimi müqayisə etmək bir qədər yanlış olardı", - Qafqaz Hərbi və Ordu Tədqiqatları Mərkəzinin direktoru Vaxtanq Alasaniya "Ekspress" əməkdaşına bildirdi. O, hərbi xərclərin real həcmini dəyərləndirmək üçün onların ölkənin ümumdaxili məhsuluna olan müqayisəli nisbətini nəzərə almağı təklif edir. Əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin pariteti də yada salınarsa, ölkə iqtisadiyyatında hərbi xərclərin tutduğu yer baxımından dünyada lider mövqe yenə də Gürcüstana məxsusdur. İlk onluqda sonrakı yerləri İndoneziya, Botsvana, Makedoniya, Svazilend, Burundi, Mavritaniya, Tacikistan və Nigeriya tuturlar. ABŞ Müdafiə Nazirliyinin postsovet ölkələrinə silah, sursat, hərbi avadanlıq və texnika satışı, habelə Pentaqonun MDB dövlətlərinə birbaşa maliyyə yardımları ilə bağlı son hesabatında bildirilir ki, postsovet məkanında Rusiya və Belarus istisna olmaqla bütün ölkələrə dəstək verilib. Həmin dövlətlər arasında ABŞ-dan alınan hərbi yardımlar ($25,1 milyon) baxımından birinci yeri Gürcüstan tutur. Litva $23,4 milyon, Ukrayna $10,1 milyon, Özbəkistan - $8,2 milyon, Qırğızıstan - $5,7 milyon, Qazaxıstan - $5,3 milyon alıb. Azərbaycana gəldikdə isə, Pentaqon Bakıya $4,86 milyon dəyərində rabitə və təlim vasitələri verib. Ermənistan $3,1 milyon (ehtiyat hissələr), Tacikistan - $0,128 milyon (ehtiyat hissələr), Türkmənistan isə $850 min (texniki yardım) alıb. ABŞ Dövlət Departamentinin 2007-ci ildə ölkə şirkətlərinin xarici dövlətlərə satdığı silah, hərbi avadanlıq və texnika ilə bağlı hesabatında (Direct Commersial Sales Export Authorizations for Fiscal Year) hesabatında da bildirilir ki, postsovet məkanı ölkələri arasında ABŞ istehsalı olan hərbi texnika və silahları yalnız Belarus və Moldova almayıblar. Həmin sənəddə bildirilir ki, Gürcüstana $25 milyon dəyərində atıcı silahlar, sursat, zirehli texnika, elektronika, aviasiya texnikası və avadanlığı, fərdi müdafiə vasitələri verilib. Azərbaycan isə Pentaqondan yardım qismində $2,5 milyonluq raket texnikası, torpedolar, gəmi avadanlığı və elektronika alıb. Həsən AĞACAN express