Dilin yashi milletin yashi qederdi Iran milli terkib etibari ile cox milletli olkelerin biridir. esrlerdir turkler,farslar,kurdler,turkmenler,erebler ve sayir xalqlar bu olkede yashayir ve ictimai, iqtisadi, siyasi heyatin bir cox sahelerinde bir-biri ile emekdashliq edir. Onlar esrlerden beri Iran daxilinde birge yashasalarda shubhesiz ki,bir-birinden ferqlenen ve bir sira ozlerine mexsus milli ozelliklere malikdirler.Bu milli ozelliklerin koki cox derindir.Her milletin milli varliqi cox qedim zamanlardan,ulu babalardan yadigar qalmish,nesilden-nesile kecerek qorunub saxlanilmishdir.Milli deyerler toplusu sayilan bu ozellikler bashqa elde edilen meseleler kimi deyildir. Milli deyerler toplusu varliqin ozudur,yeni onun ayrilmaz hissesidir.Tarixin suzgecinden kecib gelen,her milletin dili o milletin menevi deyerler toplusunun acaridir.Bir milleti aradan aparmaq isteyen mustebidler hemishe ilk novbede o milletin dilini aradan aparmaqla asimiliyasiyaya uqratmaq siyasetini qarshiya meqsed qoymushlar. Mehz bu baximdan Iranda yashayan hakim xalqin hakim dilinden kenar bashqa xalqilarin dillerine qarshi zid-milli bir siyaset tetbiq edilmishdir.Pehlevi rejiminin sosyoloqlari Iranda yashayan bashqa xalqlarin,xisusen Azerbaycan turkunun milli varliqini inkar etmekle onlari menevi cehetden esaret altina almaq meqsedi ile dil problemini daha qabariq shekilde mubahise obyekti kimi meydana atib,onunlada milli tezyiqi shiddetlendirmeye bashlamishdir.Bele olan halda dil meselesine munasibet iki cehetden oyrenilmelidir.Bu cehetlerin biri,dilin unsiyyet vasitesi olmasidir.Butun insanlar dil vasitesi ile bir-biri ile elaqe yaradir;ictimai heyat sehnesinde yaranan en zeruri ve hetda heyati problemlerini nizama salir ve onlari hel etmeye calishirlar. Ne qeder ayri-ayri milletler bir-birinin dillerini oyrenir,o milletler arasinda unsiyyet meselesi dahada asanlashir ve elaqeler sixlashir.Medeni,ictimai,tekniki,elmi sahelerde inkishaf suretlenir ve semereli olur.Yashadiqimiz esr suret esridir.Iqtisadi,siyasi elaqelerin genishlendiyi bir zamanda,bashqa milletlerin dilini oyrenmek genc neslin qarshisinda duran en zeruri meseledir.Ikinci cehete geldikde yuxarida soylenilen zeruret heyati mesele kimi teqdim olsada shubhesiz ki,hec milleti oz dilinden mehrum etmek huququ elde ede bilmez.O zeruret hec milleti oz milli zemininden ayirmaq ve esrlerle sinaqdan cixmish adet-enenelerinden tecrid etmeye beraet qazandira bilmez.Milletin milli deyerler sistiminde engel yaranirsa elmi-nezeri cehetden bir cox alimin dushuncesine gore o milletin saqlam inkishafina deyil,xestelenmesine zemin yaradir.Bir milletin dilini yasaq etmek o milletin yeni yetmelerini oz kokunden ayirmaq ve asimiliyasiya siyasetini ireli surmek demekdir. Eritme siyaseti milletleri esaret altina salmaqa yonelen shuvinisti dushuncenin dashiyicisidir.Muasir dunya ile ayaqlashmaq her sheyden evvel zamanin mutereqqi dovlet qurulushuna yiyelenmekle bashlayir.Olkede muasir telebata cavab veren milli-demokratik qurulush sistimi olmazsa,mutleqiyyet ve istibdad rejiminden cox milletli topluma yeni heyat sistimi tetbiq etmek olmaz.Olkenin ictimai qurulushunu,siyasetini derk edib ictimai heyatin ve saqlam siyasetin inkishafi ucun milletlerin ve xalqlarin dilini bashqa milli deyerler kimi oz tebii prosesinden ayirmaq olmaz.Islam hakimiyyeti,shah rejimi kimi hakim fars dilinden kenar Iranda yashayan bashqa xalqilari oz doqma dilinden mehrum etmekle onlarin milli faciesine sebeb olmushdur.Aydin meseledir ki,her milletin yeniyetmeleri ilk telim-terbiyeni oz dilinde alirsa,onlarin inkishaf sureti tebii ve zehni ishi engelsiz olur. Tecrube gosterib ki,bele olan halda imum tehsil prosesinde heta bashqa dilleri oyrenmek yeniyetmeler ucun daha rahat hel olunur.Oz doqma ana dilini bilen,onun qiramatikasini diqqetle oyrenen yeniyetmeler bashqa dili menimsemekde zehni cehetden daha cevik olurlar.Teessuf ki,bu problem helede Iranda oz hellini tapmamishdir.Qeyd olunan meselelere yekun vurmaq namine son veziyyetle baqli Iran Islam rejiminin cimhur bashqani Mehemmed Xateminin iki muraciete munasibetini aciqlamaqla bu problemin haqqinda Iran Islam rejiminin hele nece deyerler mutereqqi cinahinin siyasetini aydin shekilde gostermek olar.Iranin hansisa farsnishin bir menteqesinde 12 yashli bir mektebli ushaq bir muddet evvel cimhur bashqani Xatemiye muraciet ederek valideyinlerinin imkansizliqi neticesinde tehsilden geri qaldiqini soylemish ve ondan komek dilemishdir. Mektuba tecili olaraq musbet munasibet bildiren cenab Xatemi,Azerbaycan ehalisinin-ziyalilarin,metbuat orqanlarinin, bir nece millet vekilinin,telebelerin milli menevi deyerlerimizin acari sayilan dilimiz haqqinda yuzlerle yazilmish resmi muracietlerine bu gune qeder hec bir munasibet bildirmemishdir.Bu ise ireli surulen muddeanin bilavasite tesdiqidir.Guney Azerbaycanin muasir herekat numayendesi,siyasi xadim Behruz Heqqi bu meseleye munasibet bildirerek Bele qeyd edirdi:prizident Xatemi sivilizasiyalarin diyaloqu adi altinda movcud Tehran rejimini qerbe demokratik qurulush kimi teqdim etmeye calishir.Hal bu ki,hemen prizident bu gune qeder milli zulme etiraz eden ve bu yolda onlarca mektub gonderen Azerbaycan turklerinin olke qanunlari cercivesinde isteklerine etinasiz yanashir. Ceshidli milletlerden ibaret olan bir olkenin hakimiyyeti oz vetendashlari ile dil tapmaqi bacarmirsa,o,bashqa dovletlerle hansi isulla danishiq aparacaq ?Bu fikirlerin ardinca ele tesevvur edirem bashqa soz demeye ehtiyac qalmir.Soze son qoymaq namine bunu da elave etmek isterdim :Tarix butun qabarma-cekinmelerin,irili-xirdali hadiselerin yaddash yataqidir.Bu yaddash yataqinda hec ne boyuk olsun ya kicik,aci olsun ya shirin qelemden dushmur.Bele-bele munasibetler milletin tarix yaddashindan silinmeyecek. Dil meselesine geldikde shubhesiz ki,mustebid hokmuranlarin yurutduyu asimiliyasiya siyasetine baxmayaraq,milli deyerler toplusunun acari sayilan dil,millet yashadiqca yashayacaqdir. Miyanali Elirza www.21azer.net