BMT-nin "sta­tus"u də­yi­şir İn­di bu qu­rum su­per­döv­lət­lə­rin qar­şı­lıq­lı it­ti­ham­la­rı üçün uy­ğun mə­ka­na çev­ril­mə­yə baş­la­yıb Ha­zır­da bey­nəl­xalq ic­ti­ma­iy­yə­tin əsas diq­qə­ti BMT-nin növ­bə­ti sam­mi­ti­nə yö­nəl­miş ki­mi gö­rü­nür. Be­lə ki, bu sam­mit ərə­fə­sin­də bey­nəl­xalq si­ya­sət səh­nə­sin­də ki­fa­yət qə­dər cid­di zid­diy­yət­li si­tu­si­ya ya­ra­nıb. Hər hal­da, bey­nəl­xalq sə­viy­yə­də cə­rə­yan edən pro­ses­lə­rin hər ötən gün da­ha da gər­gin­ləş­di­yi açıq-aş­kar nə­zə­rə çarp­maq­da­dır. Ona gö­rə də, in­di ək­sər bey­nəl­xalq si­ya­si ira­də mər­kəz­lə­ri dün­ya­nın ən nü­fuz­lu təş­ki­la­tı sa­yı­lan BMT-nin növ­bə­ti zir­və top­lan­tı­sın­da öz ma­raq­la­rı­nı tə­min et­mə­yə can atır­lar. Bu ba­xım­dan, BMT-nin sam­mi­tin­də də si­ya­si eh­ti­ras­la­rın ən yük­sək həd­də ça­ta bi­lə­cə­yi qə­tiy­yən is­tis­na olun­mur. Onu da qeyd edək ki, ha­zır­da BMT əs­lin­də, dün­ya­da cə­rə­yan edən si­ya­si pro­ses­lə­rə tə­sir gös­tər­mək im­kan­la­rı­nı mü­əy­yən mə­na­da, əl­dən ver­miş qu­rum tə­si­ri ba­ğış­la­yır. Ən azın­dan ona gö­rə ki, son 10-15 il­də bu qu­ru­mun han­sı­sa bey­nəl­xalq prob­le­min, qar­şı­dur­ma­nın ni­zam­lan­ma­sın­da bir­ba­şa iş­ti­rak et­mə­si­nə tə­sa­düf olun­ma­yıb. Düz­dür, BMT bə­zi bey­nəl­xalq qar­şı­dur­ma­la­ra mü­da­xi­lə et­mə­yə cəhd gös­tə­rib. An­caq bu mü­da­xi­lə cəhd­lə­ri əsa­sən, do­la­yı­sı xa­rak­ter da­şı­yıb. Üs­tə­lik, BMT-nin ana­lo­ji mü­da­xi­lə cəhd­lə­ri­nə dün­ya­nın ən nü­fuz­lu su­per­döv­lət­lə­ri cid­di əhə­miy­yət ver­mə­yə hə­vəs gös­tər­mə­yib. Bu­na əmin ol­maq üçün son il­lər ər­zin­də baş ver­miş bir ne­çə ola­ya ötə­ri nə­zər sal­maq be­lə, ta­ma­mi­lə ye­tər­li­dir. Mə­sə­lə on­da­dır ki, BMT keç­miş SSRİ-nin sü­qu­tun­dan son­ra if­las təh­lü­kə­siy­lə üz­ləş­miş bey­nəl­xalq qu­rum tə­si­ri ba­ğış­la­yır. Çün­ki keç­miş SSRİ-nin da­ğıl­ma­sıy­la dün­ya bir­qütb­lü si­ya­si sis­tem dö­nə­mi­nə qə­dəm qoy­muş­du. Hər hal­da, ABŞ öz əsas rə­qi­bi­nin - kom­mu­nist dik­ta­tu­ra­sı­nın ta­ri­xin ar­xi­vi­nə gön­də­ril­mə­siy­lə va­hid güc mər­kə­zi­nə çev­ril­di­yi­nə inan­ma­ğa baş­la­mış­dı. Ağ Ev be­lə he­sab edir­di ki, əgər keç­miş SSRİ ar­tıq yox­dur­sa, de­mə­li, ABŞ dün­ya­nın ida­rə edil­mə­siy­lə bağ­lı qə­rar­la­rı heç kəs­lə he­sab­laş­ma­dan elə tək­ba­şı­na qə­bul edə bi­lər. Bu­sa, ABŞ-ın dün­ya he­ge­mon­lu­ğu id­dia­la­rı­nın önə çıx­ma­sı an­la­mı­na gə­lir­di. Tə­bii ki, bu, bey­nəl­xalq ic­ti­ma­iy­yət üçün ol­duq­ca ağır və təh­lü­kə­li nə­ti­cə­lər do­ğur­ma­ğa baş­la­dı. Be­lə ki, vax­ti­lə BMT dün­ya­da si­ya­si ar­bitr ro­lu­nu oy­na­yır­dı. Və su­per­döv­lət­lə­rin ara­sın­da olan ək­sər qar­şı­dur­ma­lar bu qu­ru­mun Təh­lü­kə­siz­lik Şu­ra­sı­nın əsas mü­za­ki­rə möv­zu­la­rı­na çev­ri­lir­di. Bu­sa, ək­sər hal­lar­da düş­mən­çi­lik mü­na­si­bə­tin­də olan hə­min su­per­döv­lət­lər ara­sın­da­kı kəs­kin zid­diy­yət­lə­rin da­ha da də­rin­lə­şə­rək təh­lü­kə­li qar­şı­dur­ma­ya çev­ril­mə­si­nin qar­şı­sı­nı mü­vəq­qə­ti də ol­sa, al­ma­ğa mün­bit şə­ra­it ya­ra­dır­dı. An­caq ötən əs­rin 90-cı il­lə­ri­nin son­la­rı­na doğ­ru BMT özü­nün bu önəm­li ar­bitr ro­lu­nu ta­ma­mi­lə itir­mə­yə baş­la­dı. Və ye­ni mi­nil­li­yin əv­vəl­lə­rin­də BMT ar­tıq iri­li-xır­da­lı dün­ya döv­lət­lə­ri­nin "dis­kus­si­ya klu­bu"na çev­ril­mə­yə baş­la­dı. Üs­tə­lik, İraq sa­va­şı ümu­miy­yət­lə, BMT-nin bey­nəl­xalq imi­ci­ni və nü­fu­zu­nu ta­ma­mi­lə sar­sıt­dı. Hər hal­da, İraq sa­va­şı sü­bu­ta ye­tir­di ki, BMT ar­tıq dün­ya­da cə­rə­yan edən si­ya­si pro­ses­lə­rə tə­sir gös­tər­mək im­ka­nı­na sa­hib de­yil. Çün­ki dün­ya­nın nə­həng döv­lət­lə­ri, xü­su­si­lə də, ABŞ BMT ilə hər han­sı mə­sə­lə­də he­sab­laş­ma­ğa hə­vəs­li ol­ma­dı­ğı­nı, hət­ta bu­na ümu­miy­yət­lə, eh­ti­yac duy­ma­dı­ğı­nı açıq-aş­kar sez­dir­mək­dəy­di. Ma­raq­lı­dır ki, bu re­al­lıq İraq sa­va­şı ərə­fə­sin­də ol­duq­ca qa­ba­rıq şə­kil­də or­ta­ya çıx­ma­ğa baş­la­dı. Be­lə ki, Ağ Ev ABŞ-ın İra­qa hər­bi mü­da­xi­lə et­mə­si­nə BMT-nin rəs­mi ra­zı­lı­ğı­nı al­maq üçün bü­tün müm­kün va­si­tə­lər­dən ya­rar­lan­ma­ğa ça­lış­dı. Hət­ta bu­nun üçün bir ne­çə də­fə özü­nə sərf edən qət­na­mə la­yi­hə­si ha­zır­la­ya­raq, BMT-nin Təh­lü­kə­siz­lik Şu­ra­sı­na təq­dim et­di. Ağ Evin əsas məq­sə­di­sə, ata­ca­ğı ad­dım­lar­la bağ­lı BMT-ylə he­sab­laş­maq de­yil, sa­də­cə, ABŞ-ın İra­qı iş­ğal et­mə­si nə­ti­cə­sin­də ya­ra­na­caq bey­nəl­xalq si­ya­si mə­su­liy­yə­tə bu qu­ru­mu or­taq çı­xart­maq­dan iba­rə­tiy­di. Yə­ni, Ağ Ev BMT-ni ABŞ-ın aq­res­siv xa­ri­ci si­ya­sət kur­su­na və bey­nəl­xalq oyun­la­rı­na alət et­mə­yə ça­lı­şır­dı. An­caq ABŞ öz is­tə­yi­nə çat­ma­dı. Be­lə ki, BMT-nin Təh­lü­kə­siz­lik Şu­ra­sı ABŞ-ın bu qu­ru­ma İraq­la bağ­lı təq­dim et­di­yi qət­na­mə la­yi­hə­lə­ri­ni dəs­tək­lə­mə­di. Xü­su­si­lə də, BMT-nin Təh­lü­kə­siz­lik Şu­ra­sı­nın beş dai­mi üz­vün­dən üçü - Ru­si­ya, Çin və Fran­sa hə­min sə­nəd­lə­rin qə­bu­lu­na ve­to qoy­maq­la ABŞ-ın niy­yət­lə­ri­ni pu­ça çı­xart­dı. Bu isə, BMT çər­çi­və­sin­də dün­ya nə­həng­lə­ri­nin kəs­kin zid­diy­yət­lər içə­ri­sin­də ol­du­ğu­nu gös­tə­rir­di. Tə­bii ki, dün­ya­nı tək­ba­şı­na ida­rə et­mək id­dia­sın­da olan ABŞ bu və­ziy­yət­lə ba­rı­şa bil­məz­di. Ona gö­rə də, ABŞ-ın heç ki­min ra­zı­lı­ğı, o cüm­lə­dən BMT-nin Təh­lü­kə­siz­lik Şu­ra­sı­nın sank­si­ya­sı ol­ma­dan İra­qa qar­şı hər­bi mü­da­xi­lə et­di və bu, hə­min müs­tə­qil döv­lə­tin iş­ğa­lıy­la nə­ti­cə­lən­di. Bu isə, öz növ­bə­sin­də BMT-nin dün­ya si­ya­sə­tin­də­ki ro­lu­nun köl­gə al­tı­na sa­lın­ma­sı­na bir­ba­şa yol aç­mış ol­du. Və bu­nun­la da, BMT bey­nəl­xalq prob­lem­lə­rin ni­zam­lan­ma­sın­da­kı ar­bitr sta­tu­su­nu ta­ma­mi­lə itir­di. Bü­tün bun­la­rı nə­zə­rə al­dıq­da, BMT-nin in­di­ki zir­və top­lan­tı­sı­nın da dün­ya­da sa­bit­li­yin bər­pa olun­ma­sı­na hər han­sı müs­bət tə­sir gös­tə­rə bi­lə­cə­yi ki­fa­yət qə­dər cid­di şüb­hə­lər do­ğu­rur. Hal­bu­ki in­di­ki mə­qam­da BMT-nin ye­ni­dən bey­nəl­xalq ar­bitr ro­lu­nu oy­na­ya bil­mə­si­nə bö­yük eh­ti­yac ol­ma­mış de­yil. Ən azın­dan ona gö­rə ki, ha­zır­da dün­ya­da hər­bi-si­ya­si gər­gin­lik son həd­də qə­dər yük­səl­miş ki­mi gö­rü­nür. Çün­ki dün­ya­nın su­per­döv­lət­lə­ri ara­sın­da­kı mü­na­si­bət­lər düş­mən­çi­lik sə­viy­yə­si­nə ça­tıb. Hət­ta qar­şı­du­ran tə­rəf­lər, xü­su­si­lə də ABŞ və Ru­si­ya bir-bi­ri­nə qar­şı hər­bi güc nü­ma­yiş et­dir­mək­dən be­lə, çə­kin­mir. Ən əsa­sı­sa, bu güc nü­ma­yi­şi Cə­nu­bi Qaf­qaz re­gio­nu ət­ra­fın­da cə­rə­yan edən pro­ses­lər nə­ti­cə­sin­də ya­ran­mış qar­şı­dur­ma çər­çi­və­sin­də re­al­laş­dı­rı­lır. Və bu, həm re­gi­on, həm də ümu­miy­yət­lə, da­ha da də­rin­lə­şə­cə­yi təq­dir­də, bü­tün dün­ya üçün cid­di təh­lü­kə­lər vəd edir. Gö­rün­dü­yü ki­mi, BMT-nin öz nü­fu­zu­nu ge­ri qay­tar­ma­sı üçün ki­fa­yət qə­dər cid­di şans­lar ya­ra­nıb. Əgər, bu bey­nəl­xalq qu­rum su­per­döv­lət­lər ara­sın­da­kı qar­şı­dur­ma­nın də­rin­ləş­mə­si­nin qar­şı­sı­nı ala bi­lər­sə, on­da, BMT-nin ye­ni­dən dün­ya­da cə­rə­yan edən pro­ses­lər­lə bağ­lı əsas söz sa­hib­li­yi­ni ge­ri qay­tar­ma­ğa na­il ola­ca­ğı şüb­hə do­ğur­mur. Əks hal­da­sa, BMT-nin möv­cud­lu­ğu­nun for­mal xa­rak­ter da­şı­dı­ğı növ­bə­ti də­fə bir­mə­na­lı şə­kil­də təs­diq­lən­miş ola­caq. İn­di­ki və­ziy­yət­də­sə, ha­di­sə­lə­rin məhz ikin­ci va­ri­ant üz­rə in­ki­şaf edə bi­lə­cə­yi ta­ma­mi­lə inan­dı­rı­cı gö­rü­nür. Yə­ni, qu­ru­ma üzv döv­lət­lə­rin pre­zi­dent­lə­ri­nin bu də­fə­ki zir­və top­lan­tı­sı­nın da bə­zi su­per­döv­lət­lə­rin, xü­su­si­lə də ABŞ və Ru­si­ya­nın bir-bi­ri­ni it­ti­ham et­mə­siy­lə yad­da qa­la bi­lə­cə­yi qə­tiy­yən is­tis­na de­yil. Bu isə, o de­mək­dir ki, BMT özü üçün qey­ri-məq­bul olan "dis­kus­si­ya klu­bu" sta­tu­su­nu möh­kəm­lən­dir­mək təh­lü­kə­siy­lə üz­lə­şib. El­çin XA­LİD­BƏY­Lİ sherg