Suyun sirrini daşıyan adam - Çingiz Aytmatov Fransız şair Luis Araqon çingiz Aytmatov haqqında bu ifadəni işlədərkən onun cəmi otuz yaşı var idi. Aytmatov “Dişi qurdun yuxusu”, “Əlvida, Gülsarı” və “Ana tarla” povestlərində ananın sevgisini, “Cəmilə”, “Sardal qız” əsərlərində ülvi məhəbbəti, “Çingiz xandan küsən bulud”da və “Əsrə bərabər gün”də azadlıq sevdasını son dərəcə estetik və oxunaqlı üslubda anlatdı. Haqqında yazanlar ona “İldırım səsli Manasçı” deyirdilər. Aytmatovun bir çox əsərlərində hər zaman qulaqları cingildədəcək səslər yüksəlir. Xüsusən “Əlvida, Gülsarı”da öz balasını axtaran Boz dəvənin səsi, “Ana tarla”da dəmiryolunu qucaqlayaraq müharibəni lənətləyən ananın səsi, “Əsrə bərabər gün”də Dönənbəy quşunun səsi, “Dişi qurdun yuxuları”nda Akbaranın aydakı ana qurda şikayətini anladan ulama səsi sadəcə maddi maraqlar üzərində qurulan müasir cəmiyyətin xilası üçün yol göstərən ildırım işığına bənzəyir. Bu il Aytmatovun 80 yaşı qeyd ediləcəkdi. Doğulduğu, yetişdiyi, təbiəti ilə, mədəniyyəti ilə əsərlərinə ilham mənbəyi olan vətəni Qırğızıstanda Aytmatovun 80 illiyi şərəfinə 2008-ci ili “Çingiz Aytmatov” ili elan ediblər. Tanrı dağlarından axıb gələn Şəkər çayı Qırğızıstanın Talas vilayətindəki Şəkər kəndindən keçir. Şəkər çayı sanki yüksək dağların sirrini daşıyırmışcasına köpüklər içində axaraq, Şəkər kəndinə çatır. Bu yerə çatdıqdan sonra köpüklər itir, su durularaq sakit bir şəkildə axmağa başlayır. Bu mənzərədən təsirlənən professor Ramazan Qorxmaz: “Şəkər çayı daşıdığı sirri sanki kiməsə təhvil verərək rahatlayır”, - deyir. Şəkər çayı başı göylərə yüksələn Tanrı dağından aldığı sirləri özü ilə daşıyaraq, Aytmatova təhvil verib. Artıq sirri daşımağın ağırlığı ilə, sirrin verdiyi məsuliyyətlə yaşayacaq və yazacaqdı Çingiz. Atası Törəqul Aytmatov, anası Nagimə Aytmatov oğullarına ad qoyarkən Çingiz xandan təsirlənmişlər. Çingiz Aytmatov Şəkər çayından təhvil aldığı Tanrı dağının sirri ilə adını daşıdığı Çingiz xandan daha böyük imperatorluq quracaqdı. Onun imperatorluğu dünyadakı fərqli millətlərin dillərində və sevgini, məhəbbəti anlamaq istəyən ürəklərdə olacaqdı. Atasının işi ilə əlaqədar mütəmadi olaraq bir bölgədən başqasına köçən Aytmatovlar ailəsində Çingizin uşaqlıq illəri müxtəlif yollarda və ikinci dünya müharibəsinin çətin şərtləri altında keçib. İkinci dünya müharibəsinin amansızcasına davam etdiyi o illərdə məktəblər boşalmışdı, normal təhsil verilmirdi. Bu azmış kimi kənd soveti katibi işlədiyindən rayon mərkəzinə tez-tez gedib gəlirdi, elə uşaqlıq illəri də cəbhədə ölən əskərlərin ölüm xəbərlərini, yaralı əsgərlərin məktublarını oxumaqla keçib. Daha sonra məşhur bir yazıçı olan Çingiz Aytmatov o illəri “Əsgərin oğlu”, “Durnalar”, “Üz-üzə”, “Cəmilə”, “Əlvida, Gülsarı”, “Əsrə bərabər gün” adlı əsərlərində dilə gətirəcəkdi. Həyata veterenar həkim kimi başlayan Aytmatov daha sonra zootexnik təhsili alır. Onun əsərlərini araşdıran bir çox tənqidçi Aytmatovun aldığı veterenarlıq təhsilinin ədəbiyyat həyatına böyük təsir etdiyini söyləyib. İlk hekayələrini Qazaxıstanda nəşr etdirən Aytmatov qısa bir zamandan sonra Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna dəvət edilir. Artıq Şəkər çayının sirrini, ata həsrəti ilə qovrulan ürəyin istirablarını, İkinci Dünya Müharibəsində zalımlar tərəfindən insanlığa yaşadılan kədəri insanlara anlada biləcəyi qapılar açılmışdı. Gələcəkdə ən gözəl ədəbi əsərlərinin ilki olacaq “Cəmilə” romanı yazılır. Məşhur fransız yazıçısı Luis Araqonun “dünyanın ən gözəl məhəbbət hekayəsi” adlandırdığı bu əsərin ardınca başqaları gələcəkdi. Qırğız mədəniyyəti və Orta Asiya təbiəti içərisinə sevgi və məhəbbəti yerləşdirən, bəzən “Qırğız mifologiyasını yenidən dünyaya tanıdan, insanın manqurdlaşması və manqurdlaşdırılmasına üsyan edən, bəzən də kosmik bir gəmidən dünyaya doğru “Durun, ey insanlar, bu yolun sonu yoxdur” deyə bağıran ildırım səsli Manasçıydı o. Elə güman edirəm ki, insanlıq yaşadıqca bu səs, bir başqa aləmdən dünyamıza doğru səslənməkdə davam edəcək. Məkanı cənnət olsun. Yakup Dəliöməroğlu, Avrasiya yazarlar birliyinin baş katibi zaman