TOMİRİS-تومريس - In Azerbatjani Turkish-Azerbaycan Turkce dilinde Heredotu "tarixin atası" adlandırırlar. Onun doqtuz hisseden ibaret "Tarix" eseri yunan-fars müharibelerine ve bu müharibelerin etrafında baş veren hadiselere hesr olunmuşdur. Burada qeleme alınan hadiseler dövrünün tarixçilik enenelerine uyğun olaraq, mifle kerçek tarixi revayetçilik hüdudlarında yazılsa da, Heredot haqlı olaraq, dünyanın en görkemli tarixçilerinden sayılır. Heredotun kitabında yer alan efsanevi hadiselerdzn biri de İran şahı Kirin b. e. e. 529-cu ilde öldürülmesi ile bağlıdır. Kir müasir Azerbaycan erazisinde, Araz çayından şimalda yerleşen Massaket çarlığına ( bir çox tarixçiler bu çarlığı Orta Asiyada yerleşdirir, Arazı ise Amuderya ile eynileşdirirler) yürüşü zamanı öldürülmüşdü. Bu revayetin qehremanı massaketlerin qetle yetirilmiş şahının dul qadını Tomirisdir. Heredot yazır: "Massaketler, deyilene göre, çoxsaylı ve cesur bir tayfa olub. Onlar issedonlarla qarşı-qarşıya, Güneşin doğuşu istiqametinde şerqde, Araz çayının arxasında yaşayırdılar." Bezileri onları skif tayfalarından sayır. Massaketlerin şahı ölmüş, tayfanın başına onun dul qadını Tomiris keçmişdi. Kir öz elçilerini göndererek, onunla evlenmek istediyini bildirdi. Ancaq Tomiris anladı ki, Kir onunla evlenmek yox, bu yolla Massaket çarlığını ele keçirmek isteyir ve ele buna göre de hemin teklifi redd etdi. Bele olduqda Kir hiylegerlikle öz isteyine nail ola bilmediyini görüb, massaketler üzerine açıq hücuma keçdi. Araz çayından keçmek üçün Kir gemilerden körpü düzeltmek ve hemin gemilerin üzerinde qülleler qurmaq haqda emr verdi. Kirin qoşunu bu işlerle meşğul olarken Tomiris carçıları çağırıb, onların dili ile Kire bele bir müraciet etdi: "Ey Midiya hökmdarı! Öz niyyetinden keri çekil. Axı sen ireliceden bile bilmezsen ki, bu körpülerin qurulması sene xeyirdir, yoxsa ziyan? Bu işin başını burax, get öz ölkende şahlıq ele ve bizim öz ölkemizde Hökmranlıq etmemize paxıllığın tutmasın. Ancaq sen elbet ki, bu meslehete qulaq asmayacaq ve öz bildiyin kimi hereket edecek, aramızdakı sülhü pozacaqsan. Eger sen massaketlerin üzerine hücuma keçmeyi bele çox isteyirsense, körpü qurulmasını dayandır. Rahatca ölkemize gir, biz qoşunlarımı-zı çaydan üç günlük mesafeye geri çekerik. Yox, eger sen bizi öz torpağına buraxmaq isteyirsense, işini davam eletdir." Bu müracietden sonra Kir fars eyanlarını öz yanına çağırtdırıb, onlardan meslehet isteyir. Hamı bir ağızdan meslehet görür ki, Tomirisin qoşununu burada gözlemek daha meqsedeuyğundur. Müşavirede iştirak eleyen lidiyalı Krez ise bu qerarın eleyhine çıxır. "Mene bele gelir ki, biz gerek çayı keçerek, ölkenin içerilerine doğru irelileyek. Onlar geri çekildikce biz irelileyek. Men bilen fars heyat terzinin gözellikleri ve bizim aldığımız böyük hezz ve lezzetler massaketlere melum deyil. Buna göre de men düşünürem ki, biz gerek öz düşergemizde onlar üçün qonaqlıq düzeldek, çoxlu qoyun kesek, masaların üstüne şerab ve cürbecür yemekler düzek. Bütün bunlardan sonra az miqdarda qoşunu orda saxlayıb, qalanları ile çaya teref geri çekilek. Eger men öz düşüncemde yanılmıramsa, düşmen bu teleye düşerek, özünü nemetlerimizin üstüne atacaq ve bizim böyük hünerler göstermemiz üçün şerait yaranacaqdır." Belelikle, meşveretçilerin fikirleri haçalanır. Kir özünün evvelki fikrinden daşınaraq, Krezin teklifine terefdar çıxır. Şah Tomirise xeber gönderir ki, biz senin ölkene keçmek isteyirik, geri çekil. Tomiris de sözüne emel ederek qoşununu geri çekir. Bele olduqda Kir Krezi öz varisine- oğlu Kambize hevale edir. Şah oğlundan israrla xahiş edir ki, Kreze hörmet gösterilsin ve (eger massaketler üzerine hücum baş tutmasa) onu himaye etsin. Belelikle, Kir Kambizi İrana gönderib, özü qoşunla birge çayı keçir. Bir günün içinde Arazı keçen Kir Krezin teklifine emel edir. Düşerkesinde en zeif destesini qoyaraq, özü küclü qoşunları ile geri çekilir. Massaket hisseleri düşerkeye hücum çekib, zeif farslara qelebe çalır. Krezin dediyi kimi, qelebeni qeyd etmek de yaddan çıxmır. Yeyib-içdikden sonra massaketleri yuxu tutur. Belelikle, onlar yuxuda iken farsların hücumuna meruz qalır, bir çoxları ölür, bir çoxları ise esir düşürler. Massaketlerin serkerdesi, Tomirisin oğlu Sparqapis de esir düşenlerin içerisinde idi. Tomiris qoşununun ve oğlunun aqibetinden xeber tutan kimi Kirin yanına çanap gönderir. Çapar deyir: "Qaniçen Kir! Öz hünerinle öyünme! Şerab başa vuranda siz farslar bu üzüm suyundan mest olur ve leyaqetsiz sözler danışarsınız. Bax, ele hemin zehrimarla da siz menim oğlumun qoşununa qalib gelibsiz. Eger hiyle ile qelebe çalmasaydınız, şerefli döyüşde silah kücüne heç ne eleye bilmezdiniz. İndi gel massaketlerin üçüncü herbi hissesini yenenden sonra xoşluqla menim meslehetime qulaq as: oğlumu qaytar ve nece gelmisense, elece de sağ-salamat çıx get. Eger bunu etmesen, and olsun bütün massaketlerin penahı olan Güneş allahına ki, men doğrudan da seni qan gölünde boğaram." Kir ise bu sözlere ehemiyyet vermedi. Tomirisin oğlu Sparqapis şerabın dumanı başından çekilen kimi hansı veziyyete düşdüyünü anlayır ve Kirden ellerini açdırmasını xahiş edir. Elleri açılan kimi şahzade özünü öldürür. Tomiris Kirin meslehete qulaq asmadığını bilen kimi öz qoşunu ile farslar üzerine hücuma keçir. Bu, menim zennimce, barbarlar arasında baş vermiş en qanlı döyüş idi. Döyüşün gedişi haqda mene melum olanlar bunlardır: evvelce düşmen qoşunları üz-üze duraraq, uzaqdan bir-birini oxa tutdular. Sonra nize ve xencerle elbeyaxa döyüşe keçdiler. Döyüş uzanır, heç kim geri çekilmek istemirdi. Nehayet, massaketler qelebe çaldılar. Az qala farsların hamısı döyüş meydanında helak oldu. Kirin özü de öldürüldü. Onun 29 illik hakimiyyetine son qoyuldu. Tomiris şerab badesini insan qanı ile dolduraraq, Kirin cesedini tapmağı emr etdi. Onun başını badenin içine soxaraq.bele söyledi: "Men cağ qalsam da, sen meni mehv etdin. Sen hiylegerlikle menim oğlumu elimden aldın. Men demişdim ki, sene qan içirdeceyem. İndi ne qeder isteyirsen, iç bu insan qanından." Belelikle, farsların Böyük Midiyanın xarabalıqları üzerinde qurduqları İran dövletinin ilk şahı şerefsiz şekilde qadın elinde mehv oldu. http://xatun.blogspot.com/