İl ərzində xidmət idxalı İranın ümumi idxalının təxminən dörddəbirini təşkil edib. Ənənəvi olaraq fiziki malların ticarətinin üstünlük təşkil etdiyi İran iqtisadiyyatı üçün bu, qeyri-adi dərəcədə yüksək göstərici hesab olunur.

Bununla yanaşı, İranın xidmət ixracı azalıb və nəticədə ölkənin xidmətlər üzrə ticarət kəsiri rekord səviyyəyə – 17 milyard dollara çatıb. Bu göstərici 2024-cü illə müqayisədə 52 faiz, 2020-ci illə müqayisədə isə təxminən üç dəfə çoxdur.

Mərkəzi Bankın mal ticarəti ilə bağlı ayrıca statistikası da əmtəə ticarətində ciddi geriləməni ortaya qoyur.

21 martında başa çatan maliyyə ilində İran təxminən 49 milyard dollar dəyərində mal idxal edib ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 32 faiz azalma deməkdir. Neftdənkənar ixrac da zəifləyərək illik müqayisədə 22 faiz azalaraq təxminən 45 milyard dollara düşüb.

Bu göstəricilər İranın ticarət strukturunun əhəmiyyətli dəyişiklik mərhələsinə daxil olduğunu, xidmət sektorunun rolunun artdığını, əmtəə ticarətinin isə daraldığını göstərir.

Xidmət idxalındakı sürətli artımın səbəbləri isə hələlik tam aydın deyil.

İranın xidmət idxalına əsasən nəqliyyat və logistika xidmətləri, xarici ticarətlə bağlı sığorta xidmətləri, maliyyə əməliyyatları, mühəndislik və tikinti layihələri, texnologiya alışları və digər peşəkar xidmətlər daxildir.

Mümkün izahlardan biri ötən ilin oktyabrında "The Wall Street Journal" qəzetində dərc olunan hesabatda yer alıb. Həmin hesabata görə, İranın Çinə ixrac etdiyi neftin bir hissəsinin qarşılığı pul və ya ənənəvi “neft müqabilində mal” sxemi ilə deyil, xidmətlər şəklində ödənilir.

Hazırda Çin faktiki olaraq İran neftinin yeganə əsas alıcısıdır. OPEC-in hesablamalarına görə, İranın xam neft ixracının dəyəri ötən il sanksiyalarla bağlı endirimlər və ABŞ məhdudiyyətlərini aşmaq üçün çəkilən xərclər nəzərə alınmadan təxminən 44 milyard dollar təşkil edib.

Diqqət çəkən digər məqam isə İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) həm neft ixracında, həm də iri infrastruktur layihələrində oynadığı roldur.

İranın əvvəlki büdcə qanununa əsasən, SEPAH-a gündəlik 700 min barel xam neft ixrac etmək tapşırılmışdı ki, bu da ölkənin faktiki neft ixracının təxminən yarısına bərabərdir. Bundan əlavə, SEPAH İranın ən iri tikinti və infrastruktur podratçılarından biridir.

Lakin Mərkəzi Bankın statistikası neft gəlirlərinin hara yönəldiyi və ya idxal edilən xidmətlərdən kimin faydalandığı barədə birbaşa məlumat vermir.

ABŞ və İsrailin iştirak etdiyi münaqişə fonunda cari maliyyə ili ilə bağlı perspektivlər daha da qeyri-müəyyən görünür.

İranın ən böyük mal təchizatçısı olan Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə ticarət əlaqələrinin son üç ay ərzində ciddi şəkildə pozulduğu bildirilir.

Eyni zamanda, Çin gömrük məlumatlarına görə, İran və Çin arasında mart və aprel aylarında qeyri-neft ticarətinin həcmi cəmi 400 milyon dollar olub. Bu isə ötən ilin eyni dövründə qeydə alınan göstəricinin təxminən beşdə birinə bərabərdir.

Xidmətlərə yönələn bu dəyişimin sanksiyalardan yayınma mexanizmlərindəki dəyişikliklərdən, Çinlə yeni hesablaşma modellərindən, yoxsa ümumi iqtisadi zəiflikdən qaynaqlandığı hələ də açıq sual olaraq qalır.

C