90 ildir... Mədəniyyət çox bö-yük anlayışdır. Burda bəşəri zənginlik, dəyər şəxsiyyətin, fərdin dəyərinə və eyni zamanda fərdin məzmununda dayanan xüsusi keyfiyyət-qüvvə və istedad bəşəri zənginliyə - dəyərə çevrilir. Mədəni irs yaranır, ümumi-dünyəvi mədəniyyət kodeksi, istinad bazası, fərd və dünya arasındakı münasibətlərdə məna qurur. Mədəniyyət kifayət qədər insan həyatına bəşəri hadisələrə, həyatın gedişatına təsir edən cərəyan olduğu üçün itib getmir. İstənilən millətin, cəmiyyətin, sinfin və fərdin yaratdığı mədəni irs yaşayır. Və cəmiyyət həmin irsə söykənərək ayağa qalxa bilir. Elə xalqlar və millətlər var ki, onlar indi yer üzündə yoxdur, amma yaratdıqları mədəniyyət fakt olaraq qalır. Və bu, ümumilikdə, bəşəri sivilizasiyanın inkişafına təsir edir. ADR 90 illiyini qeyd edir neçə vaxtdır. Neçə vaxtdır məmləkətdə 90 rəqəmi simvola çevrilib. Parlamentin, ordunun, cümhuriyyətin, bayrağın, himnin 90 illiyidir. İlk və indiki demokratiya arasındakı vaxt məsafəsini qulaq ardına vursaq, özümüzü elə aparsaq ki, guya 90 ildir ADR var, 90-cı ilinə demokratik qədəmlər basan respublikanı alqışlamaq olar. Qonaqlar gəlir-gedir, yollar yenə hay-harayla polis düdüyü hesabına açılır-bağlanır, konsert konsert dalınca, rəsmi tədbir qeyri-rəsmi tədbiri, qeyri-rəsmi tədbir iclasları, qeyri-iclaslar parlament müzakirələrini, qəzetlər bir-birini təkrarlayır, televiziya həmişəki qaydasındadır, 90 illik-zad vecinə deyil- yarışmalar davam etməkdə, mənasız müğənni söz-söhbətləri ADR məfhumunu kiçiltməkdə, kiçiltməkdə, kiçiltməkdə.... Bu arada Rusiyadan qonağım gəldi. Adam istərdi ki, qonaq məhz ADR-in 90 illiyi münasibəti ilə gəlsin. Səni təbrik etsin, "Böyük respublika olasız" desin. Sən də gündən-günə daha çox eksperimentlər laboratoriyasına çevrilən doğma paytaxtında özünü arsızlığa vurub onu gəzdirərək - bax, bura Bakıdır, ADR-in paytaxtı, o ADR-in ki, nəhayət yenidən ADR oldu, deyəsən. Amma Bakının havasından, insanların simasından ADR-zad yağmır. İnsanların simasından elə hey Aygün Kazımova, Namiq, Rəqsanə, Nata yağır. Ona görə qonağı da borclu çıxara bilmirsən. Qonağımı şəhər kənarına aparırdıq. Zir-zibilli yol kənarlarından keçdikcə, sınıq-salxaq daxmaları, eybəcər-eybəcər qarpız komalarını, yamaqlı-yumaqlı siqaret, meyvə butkalarını, kələ-kötür yolları o gördükcə mən xəcalət çəkirdim, utanırdım 90 illikdən danışmağa. Hələ pəncərəmizdən bayıra baxarkən ötənlərdə yazdığım taxta qaçqın komalarının üstündəki səfeh-səfeh əşyalar, taxta-tuxta, lazımsız dər-dümür adamı dilxor edirdi. Və qonaq tez-tez soruşurdu "Poçemu ne vıbrasıvayut?" Başımın üstündə yuxarı mərtəbədə bir qonşu özünü o qədər təmizkar və səliqəli qəlibə salıb ki, özü də inanıb, inanıb ki, həqiqətən təmizkardır. Evindəki xalça-palazı hər gün başımıza çırpır, əlinə gələni həyətə yuvarlayır, pəncərəmizin yarısını asdığı yekə xalça palazla örtüb evimizə gülən günəşin qarşısını alır, qapısının ağzını yuyub suyu aşağı mərtəbəyə-başımıza tökür və çox rahatdır. "Təki Vətən yaşasın." Ona izah edə bilmədim ki, sənin təmizlik anlayışın çox-çox kiçikdir. Sən hər dəfə həyətə zibil atanda və şadlıq evi boyda palazını bizim pəncərəyə çırpanda anlayıram ki, niyə insanların üzündə ADR effekti yoxdur. Nə qədər ki, "Mənim evim" anlayışı sənin, onun, o birinin başını soxduğu yer qədərdir, nə qədər ki, yaşadığımız mənzili yığışdırıb zibilini bir-birimizin və ADR-in başına tökəcəyik, bizdən nə millət, nə vətən, nə 90, nə də başqa rəqəmin havası yağmayacaq. Bugünkü zir-zibili də tarixin alt mərtəbəsində yaşayan 90 yaşlı qoca və tənha ADR kişinin üstünə tökürük, xalça-palazımızı onun başına çırpırıq. Yazığın təmizləyəni də yoxdur. Qalıb kirin-pasın içində. Əlbəttə, istərdik bütün millət işini- gücünü atıb bu 90 illiyi hiss etsin. Evlərdə ziyafətlər, pirlər, yeyib-içmək təşkil edilsin. Hamının eyvanından bayrağımız dalğalansın, balacalara "bala, bu gün bizim üçün ən vacib gündür. 90 il bundan əvvəl necə ki, sən doğulmusan, eləcə də vətənimiz doğulub. Necə ki, sənin böyüyüb ağıllı, savadlı, yetkin və uğurlu bir insan olman üçün valideynlərin çalışır, müəllimlərin zəhmət sərf edir, səni qorumağa pis əməl və adamlardan uzaq tutmağa çalışır, vətən də doğulanda bütün bunları öz öhdəsinə "şərəflə" (dırnaq haqda uşağa heç nə demirsən) götürən "məsuliyyətli" adamlar olur. Onlara millət vəkilləri-deputatlar, nazirlər, vəzifə sahibləri, dövlət qulluqçuları deyirlər. Və onların borcu biz səni qoruduğumuz və sevdiyimiz kimi vətəni sevməkdir. Necə ki, səni atanla mən dünyaya gətirmişik, vətənimizi dünyaya gətirən Məmməd Əmin Rəsulzadə baban olub. Nə olsun ki, təntənəli 90 il yubileyində yalnız rumıniyalı qonaq ADR banisinin adını çəkdi?! Və nə vaxtsa onun Rumıniyaya gəlişindən qürur duyduğunu dedi. Və bunu heç bir arxa fikir bilmədən, bəlkə də bilərəkdən etdi. Əlbəttə, dünyanın siyasi meydanında bir dövlətin 90 illiyini qeyd etməsi çox yaxşıdır. Həm bu tarix üz qaraltmır. Kimsənin nə torpağı, nə haqqı-hesabına deyil. Bu hələ də həllini tapmayan müharibədə haqlı və zərərçəkən tərəf olduğunu sübut etməsi üçün Azərbaycanın olduqca ciddi faktıdır. Amma bir ölkə tarixini həmin tarixi yaradanların adı, imzası, əməyi və ən azı varlığı ilə daha rahat və əsaslı şəkildə ortaya qoymaq olmazmı? O adların fərdi keyfiyyətləri tarixin vecinə deyil. Və həmin adlar ona görə tarixə çevrilir ki, tarixin aşındırıb böyütdüyü, ya kiçiltdiyi faktların içində millətin özü və keçdiyi həyat yolu yaşayır. Mədəniyyət belə formalaşır pis və yaxşı olmasından asılısız. Jozef Fuşe Fransa tarixində macəraçı, vəzifə hərisi, Fransa lideri Napoleonun ən iti düşməni sayılsa da onun haqda kitablar da yazılır, (mahnı qoşulmur yox) ətraflı məlumatlar da yayılır. Və Fransa bu zəngin, dolu tarixin, siyasi mətbəxin hesabına dünyanın ən böyük mədəniyyət baqajı olan ölkəsi sayılır. Mədəniyyətin növləri-maddi, mənəvi, siyasi mədəniyyət üçlüyünün harmoniyası hesabına dövlət və sağlam cəmiyyət qurulur. Və mədəniyyət anlayışını etiket qaydaları və ya yalnız bir qolunun məsələn: mənəvi mədəniyyətin tərkib hissəsi olan tutaq ki, ədəbiyyatla ölçmək olmaz. Siyasi və maddi mədəniyyət də eyni ilə. Maddi mədəniyyəti yalnız Tağıyevin adı ilə bağlamaq olmaz. Biz tarixi eşələyib nə qədər bol imzalar tapırıqsa bu kiminsə qarşısına çıxmaq üçün dəlil olur ən azı. Məmməd Əmin, ya başqası ona görə böyük göstəricidir. Körpülərin, keçidlərin, küçələrin üstündə adi cümlələri seçib lövhələrə yazan adamlar bilmir tarix nədir?! Neynəyəsən ki, böyük düm ağ bir lövhədə dıqqılı qara nöqtə dərhal gözə çarpır. Bu da görülən işlərin çoxuna kölgə salır. Əlbəttə, böyük işlər tarix olaraq qalır. Tarix az qala 100 ilə çatacaq bir dövlətin başında durmaq, yeri-göyü silkələyən Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı olmaqdır. Aysel Əlizadə [email protected]/* */ adalet